Malo successum mihi quam fidem deesse.
成功できないことはあっても、信じ抜くことだけは欠きたくない。
ルキリウスへ。
私たちの二人の友人については、それぞれ違うやり方で向き合わなければならない。
一人の悪習は、正していけばよい。
もう一人の悪習は、根から折らなければならない。
私は遠慮せずに言うつもりだ。
耳の痛いことを言わないのなら、私は本当には彼を愛していない。
あなたは言うだろう。
「四十歳にもなった人間を、後見人のように管理し続けるつもりですか。」
「彼の年齢を考えてください。」
「すでに固くなり、手のつけられない性格です。」
「形になるのは、まだ柔らかいうちだけです」と。
私の働きかけが実を結ぶかどうかは分からない。
だが私は、成功を欠くことはあっても、信じ抜くことを欠きたくはない。
病が長く続いているからといって、治らないと決めつけてはならない。
無節制に立ち向かい、本人が嫌がっても、すべきことをさせ、耐えさせるなら、長患いの者にも回復の余地はある。
もう一人についても、私はそれほど安心してはいない。
ただ、彼にはまだ一つだけ希望が残っている。
自分の過ちを、恥じることができる。
その恥じる心を、育てなければならない。
それが魂の中に残っているかぎり、まだ希望の置き場所はある。
だが、年を重ねた方の友人には、少し慎重に接した方がよい。
自分はもう変われないと、彼自身に絶望させてはならない。
そして、彼に働きかけるなら、今ほどよい時はない。
いま彼の悪習は、一時的に静まっている。
まるで、すでに改まった人のように見えている。
その静けさに、ほかの人々はだまされている。
だが、私はだまされない。
彼の悪習は、利息までつけて戻ってくるだろう。
今は消えたのではない。
ただ、休んでいるだけだ。
それでも私は、このことに時間を使うつもりだ。
何かできることがあるのか。
本当に何もできないのか。
まずは試してみる。
さて、あなた自身は、これまでどおり、勇気ある姿を私に見せてほしい。
旅の荷物を減らしなさい。
私たちが持っているもので、本当に必要なものは一つもない。
自然の法則へ戻ろう。
そうすれば、富はすでに用意されている。
私たちが本当に必要とするものは、ただで手に入るか、わずかな金で足りる。
自然が求めるのは、パンと水だけである。
この基準に従うかぎり、貧しい人間は一人もいない。
欲望をその範囲に閉じ込めた者は、幸福について、ユピテル神とさえ競うことができる。
エピクロス*1 も、そう言っている。
そこで今回も、彼の言葉をこの手紙に包んで、あなたへ贈ろう。
エピクロスは言う。
「何をする時も、エピクロスが見ていると思って行いなさい」と。
自分の上に監督者を置くことは、たしかに役に立つ。
仰ぎ見ることのできる人を持つこと。
その人が、自分の考えにまで立ち会っていると思うこと。
もちろん、もっと立派なのは、善い人がいつもそばにいて、その目の前で生きているかのように暮らすことである。
だが私は、ひとまずこれだけでもよいと思っている。
何をする時にも、誰かが見ていると思って行いなさい。
人はひとりになると、あらゆる悪を自分に勧め始めるからだ。
やがてあなたが進歩し、自分自身に対しても敬意を抱けるようになったなら、監督者を去らせてもよい。
だが、それまでは、尊敬する誰かの権威に、自分を守らせなさい。
その人は、カトー*2 でもよい。
スキピオ*3 でもよい。
ラエリウス*4 でもよい。
あるいは、どれほど堕落した者でさえ、その人が現れれば悪い衝動を抑えるような人物なら、誰でもよい。
そうしてあなたは、自分自身を、悪事を働くことのできない相手へと作り変えていくのだ。
自分と一緒にいる時には、悪事を働く気になれない。
そういう人間になりなさい。
それができ、自分自身を少しでも尊ぶようになったなら、私はあなたに、エピクロスのもう一つの教えを許そう。
「群衆の中にいなければならない時こそ、最も深く自分の内へ退きなさい。」
あなたは、多くの人々とは違う人間にならなければならない。
だが、自分の内へ退くことがまだ安全でないうちは、周囲の一人一人を見てみなさい。
たいていの人は、自分ひとりでいるよりも、誰かと一緒にいる方がまだましである。
「群衆の中にいなければならない時こそ、自分の内へ退きなさい。」
そうしてよいのは、あなたが善い人であるならば、である。
心が静かであるならば。
自分を律することができるならば。
そうでないなら、自分から逃れるために、群衆の中へ戻らなければならない。
ひとりでいるあなたは、悪い人間のすぐそばにいるのだから。
Alioquin in turbam tibi a te recedendum est: istic malo viro propius es.
そうでなければ、自分から逃れるために、群衆の中へ戻らなければならない。ひとりでいるあなたは、悪い人間のすぐそばにいるのだから。
Vale.
注釈
*1 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはストア派でありながら、学派を超えて真理を含む言葉として、エピクロスの言葉をたびたび引用する。この書簡では、簡素な生活と、尊敬する人物の視線を心に置くことについて、その言葉が引かれている。
*2 カトー:小カトー。共和政ローマ末期の政治家。セネカにとって、厳格な徳、自制、自由を体現する代表的人物である。
*3 スキピオ:スキピオ家の人物を指す。ローマ史において軍事的功績と高潔さを象徴する名であり、ここでは、その前では堕落した者でさえ振る舞いを慎む人物の例として挙げられている。
*4 ラエリウス:ガイウス・ラエリウス・サピエンス。小スキピオの親友として知られ、節度、知恵、友情を体現する人物として後世に語られた。
本文末尾の「自分の内へ退くことがまだ安全でないうちは」に当たる箇所は、ラテン語本文に校訂上の異同がある。文脈上は、まだ自分自身を律することのできない者にとって、孤独は安全ではない、という意味に解される。
原典ラテン語
XXV. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
§1 Quod ad duos amicos nostros pertinet, diversa via eundum est; alterius enim vitia emendanda, alterius frangenda sunt. Utar libertate tota: non amo illum nisi offendo. “Quid ergo?” inquis “quadragenarium pupillum cogitas sub tutela tua continere? Respice aetatem eius iam duram et intractabilem: non potest reformari; tenera finguntur.”
§2 An profecturus sim nescio: malo successum mihi quam fidem deesse. Nec desperaveris etiam diutinos aegros posse sanari, si contra intemperantiam steteris, si multa invitos et facere coegeris et pati. Ne de altero quidem satis fiduciae habeo, excepto eo quod adhuc peccare erubescit; nutriendus est hic pudor, qui quamdiu in animo eius duraverit, aliquis erit bonae spei locus. Cum hoc veterano parcius agendum puto, ne in desperationem sui veniat;
§3 nec ullum tempus aggrediendi fuit melius quam hoc, dum interquiescit, dum emendato similis est. Aliis haec intermissio eius imposuit, mihi verba non dat: exspecto cum magno fenore vitia reditura, quae nunc scio cessare, non deesse. Impendam huic rei dies et utrum possit aliquid agi an non possit experiar.
§4 Tu nobis te, ut facis, fortem praesta et sarcinas contrahe; nihil ex his quae habemus necessarium est. Ad legem naturae revertamur; divitiae paratae sunt. Aut gratuitum est quo egemus, aut vile: panem et aquam natura desiderat. Nemo ad haec pauper est, intra quae quisquis desiderium suum clusit cum ipso Iove de felicitate contendat, ut ait Epicurus, cuius aliquam vocem huic epistulae involvam.
§5 “Sic fac” inquit “omnia tamquam spectet Epicurus.” Prodest sine dubio custodem sibi imposuisse et habere quem respicias, quem interesse cogitationibus tuis iudices. Hoc quidem longe magnificentius est, sic vivere tamquam sub alicuius boni viri ac semper praesentis oculis, sed ego etiam hoc contentus sum, ut sic facias quaecumque facis tamquam spectet aliquis: omnia nobis mala solitudo persuadet.
§6 Cum iam profeceris tantum ut sit tibi etiam tui reverentia, licebit dimittas paedagogum: interim aliquorum te auctoritate custodi — aut Cato ille sit aut Scipio aut Laelius aut alius cuius interventu perditi quoque homines vitia supprimerent, dum te efficis eum cum quo peccare non audeas. Cum hoc effeceris et aliqua coeperit apud te tui esse dignatio, incipiam tibi permittere quod idem suadet Epicurus: “tunc praecipue in te ipse secede cum esse cogeris in turba.”
§7 Dissimilem te fieri multis oportet, dum tibi tutum [non] sit ad te recedere. Circumspice singulos: nemo est cui non satius sit cum quolibet esse quam secum. “Tunc praecipue in te ipse secede cum esse cogeris in turba” — si bonus vir <es>, si quietus, si temperans. Alioquin in turbam tibi a te recedendum est: istic malo viro propius es. Vale.