ⅩⅩ|言葉ではなく生き方で示せ

Verba rebus proba.

言葉を、行いによって証明せよ。


あなたが元気で、いつか自分自身のものになれる人間だと、自分で思えているなら、私は嬉しい。

なぜなら、あなたをそこから引き出せたなら、それは私の誇りになるからである。

あなたはいま、出口の見えない場所で揺られている。

私はそこから、あなたを引き上げたい。

 

だが、ルキリウスよ。

私があなたに願い、勧めたいのは、哲学を心のいちばん深いところまで沈めることだ。

そして、自分が進歩しているかどうかを、演説や文章で確かめてはならない。

心が強くなっているか。

欲望が少なくなっているか。

そこで確かめなさい。

 

言葉を、行いによって証明しなさい。


人前で朗々と語り、聴衆の拍手を求める者には、別の目的がある。

若者や暇な人々の耳を、巧みで流れるような議論によって引き止める者にも、別の目的がある。

 

哲学が教えるのは、語ることではない。

行うことである。

 

哲学が求めるのは、自分の法に従って生きることだ。

言葉と生活が食い違わないことだ。

すべての行いが、同じ一つの色を持つことだ。

 

知恵の最も大きな務めであり、最も確かな証しは、言葉と行いが一致することである。

どこにいても、自分が自分と同じであることだ。

 

「そんなことができる人がいるのか」とあなたは言うだろう。

少ない。

しかし、いる。

 

たしかに、それは難しい。

だが私は、賢者がいつも同じ歩幅で進むと言っているのではない。

同じ道を進むと言っているのである。


だから、自分を観察しなさい。

あなたの衣服と住まいが、食い違っていないか。

自分には気前よく、身内にはけちでないか。

食事では質素を装いながら、建物では贅沢をしていないか。

 

一度、自分が従って生きる規則をつかみなさい。

そして、その規則に合わせて、生活全体を整えなさい。

 

ある人は、家では身を小さくする。

外では大きく広がろうとする。

この違いこそ、欠点である。

それは、心が揺れていて、まだ自分の調子を持っていないしるしである。

 

では、この不安定さはどこから来るのか。

この生活と判断の食い違いは、どこから来るのか。

それも言っておこう。

 

誰も、自分が何を望むのかを、はっきり決めていない。

たとえ決めたとしても、そこに踏みとどまらない。

すぐに別のものへ飛び移る。

それどころか、ただ変わるだけではない。

戻ってしまう。

一度捨て、否定したものの中へ、また転がり込んでしまう。


だから、古い知恵の定義をいったん脇に置き、人間の生活全体を一言で包むなら、私はこれで足りると思う。

 

Quid est sapientia? Semper idem velle atque idem nolle.

知恵とは何か。同じものを望み続け、同じものを望まないことである。

 

ただし、「その望みが正しいものであるなら」という条件を、わざわざ付け加えなくてもよい。

なぜなら、正しいものでなければ、誰かがいつも同じものを望み続けることなどできないからである。

 

人は、自分が何を望んでいるのかを知らない。

望んでいるその瞬間だけ、望んでいると思っている。

全体として、何を望み、何を望まないかを決めている人は誰もいない。

 

判断は毎日変わる。

反対の方へ向きを変える。

多くの人にとって、人生は遊びのように動かされている。

 

だから、あなたは始めたことを押し進めなさい。

そうすれば、頂にたどり着くかもしれない。

あるいは、少なくとも、そこがまだ頂ではないと気づけるところまでは進めるかもしれない。

そのことに気づけるのは、あなた自身をおいて誰もいない。


「では、財産がなくなったら、あの大勢の取り巻きたちはどうなるのか」とあなたは言うだろう。

あなたに養われなくなったら、彼らは自分で自分を養うだろう。

あるいは、あなたの恩恵では知ることのできなかったことを、貧しさによって知ることになるだろう。

 

貧しさは、本物で確かな友をあなたのもとに残す。

あなたではなく、あなたの別の何かについて来ていた者は、去っていく。

 

だから、貧しさはこの一点だけでも愛すべきではないか。

誰があなたを本当に愛しているのかを、明らかにしてくれるのだから。

 

ああ、いつ来るのだろう。

誰もあなたへの敬意のために、嘘をつかなくなる日が。

 

だから、あなたの思いはそこへ向けなさい。

それを気にかけなさい。

それを願いなさい。

ほかの願いは、すべて神に返してしまいなさい。

 

自分自身に満ち足りること。

自分の内から生まれる善に満ち足りること。

それ以上に近い幸福が、どこにあるだろう。

 

失うことのできない小さなものへ、自分を戻しなさい。

そして、そのことを少しでも喜んで行えるように、今回の手紙の税をここで支払っておこう。

 

あなたが嫉妬してもよい。

今回もまた、エピクロス*1 がわたしの代わりに喜んで支払ってくれる。


Magnificentior sermo tuus in grabatto videbitur et in panno.

粗末な寝台とぼろ布の中でこそ、あなたの言葉はいっそう壮大に見える。


彼はこう言っている。

信じてほしい。

あなたの言葉は、粗末な寝台とぼろ布の中でこそ、いっそう壮大に見える。

なぜなら、その言葉はただ語られるだけではない。

証明されるからである。

 

私も、私たちのデメトリウス*2 の言葉を、まったく違う響きで聞いている。

彼が裸に近い姿で、敷きわらよりも少ないものの上に横たわっているのを見た時、私はそう思った。

彼は真理の教師ではない。

真理の証人である。

 

「では、懐に置かれた富を軽んじることはできないのか」とあなたは言うだろう。

なぜ、できないことがあるだろう。

 

富に囲まれながら、それが自分のところへ来たことを長く驚きながら、なお笑っていられる人がいる。

それを自分のものだと聞いてはいるが、そう感じてはいない人がいる。

その人もまた、大きな心の持ち主である。

 

富と同居しながら、富に腐らされないことは、大きなことである。

豊かさの中にいて貧しくいられる人は、偉大である。

 

「だが、その人が実際に貧しさへ落ちた時、どう耐えるかは分からない」とあなたは言う。

私にも分からない。

エピクロスよ。

その貧しい人が、もし富の中へ落ちた時、富を軽んじられるかどうかも、私には分からない。

 

だから、どちらの場合にも見るべきなのは、心である。

一方が貧しさに甘えていないか。

もう一方が富に甘えていないか。

そこを見なければならない。

 

そうでなければ、粗末な寝台やぼろ布など、善い意志の軽い証拠にすぎない。

それを必要に迫られて耐えているのではなく、自分で選んでいることが明らかでなければならない。

 

とはいえ、そうしたものへ急ぐ必要はない。

まるでそれ自体が、よりよいものであるかのように。

大きな素質を持つ人は、それらへ向かって急ぐのではない。

それらを、容易なものとして準備しておく。

 

実際、それらは容易である。

ルキリウスよ。

十分前から心の中で稽古して近づけば、それらは楽しいものにすらなる。

なぜなら、そこには安心があるからである。

安心なしには、どんなものも楽しくはない。

 

だから私は、以前にもあなたに書いたように、偉大な人々がしばしば行ってきたことを、必要なことだと思っている。

何日かを取り分けて、想像上の貧しさによって、本物の貧しさに備えて自分を鍛えることだ。

 

これは、なおさら必要である。

私たちは快楽に浸りきっている。

そして、あらゆるものを硬く、難しいものだと判断している。

 

むしろ、眠りから心を起こさなければならない。

つねって目覚めさせなければならない。

自然が私たちに定めたものは、ごくわずかであると、思い出させなければならない。

 

誰も、豊かな者として生まれてくるわけではない。

光の中へ出てきた者は誰でも、乳と布だけで満ち足りるよう命じられている。

そこから始まった私たちを、いまや王国でさえ満たすことができない。

 

 

Natura nobis minimum constituit.

自然は、私たちに最小限を定めている。

Vale.


注釈

*1 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはストア派でありながら、真理だと思う言葉であればエピクロス派の言葉も引用する。ここでは、質素な生活においてこそ言葉が行為によって証明される、という格言が用いられている。

*2 デメトリウス:キュニコス派の哲学者デメトリウス。セネカがしばしば称賛する人物で、貧しく質素な生活を実際に生きた哲学者として描かれる。ここでは「真理の教師」ではなく「真理の証人」として示される。


原典ラテン語

§1  Si vales et te dignum putas qui aliquando fias tuus, gaudeo; mea enim gloria erit, si te istinc ubi sine spe exeundi fluctuaris extraxero. Illud autem te, mi Lucili, rogo atque hortor, ut philosophiam in praecordia ima demittas et experimentum profectus tui capias non oratione nec scripto, sed animi firmitate, cupiditatum deminutione: verba rebus proba.

§2  Aliud propositum est declamantibus et assensionem coronae captantibus, aliud his qui iuvenum et otiosorum aures disputatione varia aut volubili detinent: facere docet philosophia, non dicere, et hoc exigit, ut ad legem suam quisque vivat, ne orationi vita dissentiat vel ipsa inter se vita; ut unus sit omnium actionum color.

Maximum hoc est et officium sapientiae et indicium, ut verbis opera concordent, ut ipse ubique par sibi idemque sit. “Quis hoc praestabit?” Pauci, aliqui tamen. Est enim difficile; nec hoc dico, sapientem uno semper iturum gradu, sed una via.

§3  Observa te itaque, numquid vestis tua domusque dissentiant, num quid in te liberalis sis, in tuos sordidus, numquid cenes frugaliter, aedifices luxuriose; unam semel ad quam vivas regulam prende et ad hanc omnem vitam tuam exaequa. Quidam se domi contrahunt, dilatant foris et extendunt: vitium est haec diversitas et signum vacillantis animi ac nondum habentis tenorem suum.

§4  Etiam nunc dicam unde sit ista inconstantia et dissimilitudo rerum consiliorumque: nemo proponit sibi quid velit, nec si proposuit perseverat in eo, sed transilit; nec tantum mutat sed redit et in ea quae deseruit ac damnavit revolvitur.

§5  Itaque ut relinquam definitiones sapientiae veteres et totum complectar humanae vitae modum, hoc possum contentus esse: quid est sapientia? semper idem velle atque idem nolle. Licet illam exceptiunculam non adicias, ut rectum sit quod velis; non potest enim cuiquam idem semper placere nisi rectum.

§6  Nesciunt ergo homines quid velint nisi illo momento quo volunt; in totum nulli velle aut nolle decretum est; variatur cotidie iudicium et in contrarium vertitur ac plerisque agitur vita per lusum. Preme ergo quod coepisti, et fortasse perduceris aut ad summum aut eo quod summum nondum esse solus intellegas.

§7  “Quid fiet” inquis “huic turbae familiarium sine re familiari?” Turba ista cum a te pasci desierit, ipsa se pascet, aut quod tu beneficio tuo non potes scire, paupertatis scies: illa veros certosque amicos retinebit, discedet quisquis non te se aliud sequebatur.

Non est autem vel ob hoc unum amanda paupertas, quod a quibus ameris ostendet? O quando ille veniet dies quo nemo in honorem tuum mentiatur!

§8  Huc ergo cogitationes tuae tendant, hoc cura, hoc opta, omnia alia vota deo remissurus, ut contentus sis temet ipso et ex te nascentibus bonis. Quae potest esse felicitas propior? Redige te ad parva ex quibus cadere non possis, idque ut libentius facias, ad hoc pertinebit tributum huius epistulae, quod statim conferam.

§9  Invideas licet, etiam nunc libenter pro me dependet Epicurus. “Magnificentior, mihi crede, sermo tuus in grabatto videbitur et in panno; non enim dicentur tantum illa sed probabuntur.” Ego certe aliter audio quae dicit Demetrius noster, cum illum vidi nudum, quanto minus quam in stramentis incubantem: non praeceptor veri sed testis est.

§10  “Quid ergo? non licet divitias in sinu positas contemnere?” Quidni liceat? Et ille ingentis animi est qui illas circumfusas sibi, multum diuque miratus quod ad se venerint, ridet suasque audit magis esse quam sentit. Multum est non corrumpi divitiarum contubernio; magnus ille qui in divitiis pauper est.

§11  “Nescio” inquis “quomodo paupertatem iste laturus sit, si in illam inciderit.” Nec ego, Epicure, an ille pauper contempturus sit divitias, si in illas inciderit; itaque in utroque mens aestimanda est inspiciendumque an ille paupertati indulgeat, an hic divitiis non indulgeat.

Alioquin leve argumentum est bonae voluntatis grabattus aut pannus, nisi apparuit aliquem illa non necessitate pati sed malle.

§12  Ceterum magnae indolis est ad ista non properare tamquam meliora, sed praeparari tamquam ad facilia. Et sunt, Lucili, facilia; cum vero multum ante meditatus accesseris, iucunda quoque; inest enim illis, sine qua nihil est iucundum, securitas.

§13  Necessarium ergo iudico id quod tibi scripsi magnos viros saepe fecisse, aliquos dies interponere quibus nos imaginaria paupertate exerceamus ad veram; quod eo magis faciendum est quod deliciis permaduimus et omnia dura ac difficilia iudicamus. Potius excitandus e somno et vellicandus est animus admonendusque naturam nobis minimum constituisse.

Nemo nascitur dives; quisquis exit in lucem iussus est lacte et panno esse contentus: ab his initiis nos regna non capiunt. Vale.