In freto viximus, moriamur in portu.
私たちは荒海を生きてきた。せめて港で死のう。
あなたの手紙を受け取るたび、私は思わず喜びに跳ね上がる。
その手紙は、もはや希望を語るのではない。
あなたがよい方向へ進んでいることを、約束ではなく、確約している。
そのまま進みなさい。
私はそう願う。
心からそう頼む。
友に対して、その友自身のためになること以上に、何を願うことができるだろうか。
できるなら、あなたが話しているあの多くの仕事から身を引きなさい。
それができないなら、自分をそこから引きはがしなさい。
私たちは、もう十分に時間を散らしてきた。
老年に入った今こそ、荷物をまとめ始めよう。
そのことを、誰がねたむというのか。
私たちは長く荒海を生きてきた。
せめて死ぬ時は、港で死のう。
ただし、退くことによって名声を得ようとしてはいけない。
隠退は、見せびらかすものではない。
かといって、病的に隠すものでもない。
私は、世の人々をすべて狂っていると断じ、そのうえでどこかの隠れ家や忘却の穴を探せ、とまでは言わない。
あなたがすべきなのは、静かな生活を目立たせないことだ。
しかし、それが自然に見えることまでは避けなくてよい。
人生の初めから自由に進路を選べる人なら、世に知られず生きるかどうかを考える余地もある。
だが、あなたにはもう、その自由は完全には残っていない。
あなたの才気が、あなたを人の目の中へ押し出した。
あなたの文章の美しさが、あなたを押し出した。
あなたの高名な人々との交わりが、あなたを押し出した。
名声は、すでにあなたへ押し寄せてしまった。
たとえあなたが闇の奥深くへ沈み、完全に身を隠そうとしても、これまでの行いがあなたを照らしてしまう。
あなたは、完全な暗闇を持つことはできない。
どこへ逃げても、過去の光の多くがついてくる。
だが、静けさを取り戻すことはできる。
誰にも恨まれずに。
失ったという苦しみもなく。
自分の心に噛みつかれることもなく。
考えてみなさい。
あなたは何を残して去るというのか。
手放したことを、本当に惜しむようなものが、そこにあるのか。
取り巻きたちか。
その誰ひとりとして、あなた自身を追っているわけではない。
彼らは、あなたから得られる何かを追っているだけである。
昔、人は友を求めた。
今、人は獲物を求めている。
孤独な老人が遺言を書き換えれば、朝の訪問客は別の玄関へ移っていく。
その程度のものを、どうして友情と呼べるだろうか。
大きなものは、小さな代価では買えない。
だから、よく考えなさい。
手放すべきなのは、自分自身か。
それとも、自分に付属しているいくつかのものか。
できることなら、あなたが生まれた時の慎ましい境遇の中で、そのまま老いていけたならよかった。
運命が、あなたをあれほど高いところへ運ばなければよかった。
急な繁栄が、あなたを健やかな生活の眺めから遠く引き離した。
属州での職務が。
財務官としての地位が。
そして、それらが約束するすべてのものが。
次には、さらに大きな職務があなたを迎えるだろう。
その次には、また別の職務が来るだろう。
その果てに何があるのか。
あなたは何を待っているのか。
もう欲しいものがなくなる時を待っているのか。
そんな時は来ない。
私たちは、原因が次々につながって運命が編まれると言う。
欲望も同じである。
一つの欲望は、その前の欲望が終わるところから生まれる。
あなたは、放っておいても苦しみと隷属に終わりを作ってくれない生き方の中へ投げ込まれている。
すり切れた首を、くびきから抜きなさい。
いつまでも押さえつけられるくらいなら、一度断ち切る方がましである。
あなたが私的な生活へ戻れば、すべては小さくなるだろう。
しかし、それは十分にあなたを満たす。
今のあなたの生活では、あらゆる方向から多くのものが積み上げられている。
だが、それでもあなたは満たされていない。
問うてみなさい。
貧しくて満ち足りている方がよいか。
豊かで飢えている方がよいか。
繁栄は、それ自体が貪欲である。
そして、他人の貪欲にもさらされている。
あなた自身に何ひとつ十分でないかぎり、あなたが他人を満たすこともない。
では、どうやって抜け出せばよいのか、とあなたは言うだろう。
どんな方法でもよい。
考えなさい。
あなたは金のために、どれほど多くの危険を冒してきたか。
名誉のために、どれほど多くの労苦を引き受けてきたか。
ならば、閑暇のためにも、何かを賭けなければならない。
そうでなければ、属州の職務の心配の中で老いることになる。
その後には、ローマでの職務が待つだろう。
騒ぎの中で。
いつも新しい波の中で。
どれほど控えめに生きても、どれほど静かな生活を望んでも、それだけでは逃れられない波である。
あなたが静かに暮らしたいと思うことに、何の力があるだろうか。
あなたの運命の方は、そう望んでいないのだから。
もし今なお、その運命を育つままに許したらどうなるか。
あなたの成功に加わるものは、そのままあなたの恐怖にも加わる。
ここで、マエケナス*1 の言葉を引きたい。
彼は、まさに高みに立ちながら、真実を語った。
高い頂には、雷がある。
その言葉は『プロメテウス』*2 という書にある。
彼が言いたかったのは、高いところは雷に囲まれている、ということだ。
だが、どんな権力が、そこまで高い代価に値するというのか。
ましてや、あのように酔ったような文体で語るほどの代価に。
マエケナスは才ある人だった。
もし彼の幸運が彼を弱らせなかったなら、いや、骨抜きにしなかったなら、ローマの雄弁に大きな模範を残しただろう。
あなたにも同じ結末が待っている。
今すぐ帆を縮めなければ。
彼が遅すぎる時まで望まなかったように、岸へ寄ることを、あなたが今しなければ。
本当なら、マエケナスのこの言葉で、今日の借りは返せたはずだ。
しかし、あなたのことを知っている私にはわかる。
あなたは異議を申し立てるだろう。
そんな粗く、品のない貨幣では、私の支払いを受け取ろうとしないだろう。
だから今回は、エピクロス*3 から借りることにする。
彼は言う。
「何を食べ、何を飲むかより先に、誰と食べ、誰と飲むかをよく考えなさい。友なき食卓は、獅子が肉を引き裂く暮らしと変わらない。」
これは、あなたが世間から退かなければ得られないものだ。
そうでなければ、あなたの食卓にいるのは、訪問客の群れの中から名簿係*4 が選び分けた客たちになる。
玄関で友を探す者は間違っている。
食卓で友を試す者も間違っている。
多忙で、自分の財産に取り囲まれた人間にとって、これ以上大きな不幸はない。
自分が相手の友でないのに、相手を自分の友だと思い込むこと。
自分の恩恵が人の心を結びつける力を持つと思い込むこと。
実際には、ある人々は、受けた恩が大きくなるほど、ますます憎むようになる。
小さな負債は、人を債務者にする。
大きな負債は、人を敵にする。
では、恩恵は友情を作らないのか、とあなたは言うだろう。
作る。
ただし、受け取る者を選ぶことが許されているなら。
そして、それが正しく置かれたものであり、無差別にばらまかれたものでないなら。
だから、あなたが自分の心を自分のものにし始めている今、この賢者たちの助言を使いなさい。
何を受け取ったかより、誰が受け取ったかの方が大切である。
そう考えなさい。
誰と生きるかを、何を持つかより大切にしなさい。
Ante circumspiciendum est cum quibus edas et bibas quam quid edas et bibas.
何を食べ、何を飲むかより、誰と食べ、誰と飲むかを先に考えよ。
Vale.
注釈
*1 マエケナス:アウグストゥス帝の側近であり、政治家・文芸庇護者として知られる人物。セネカはここで、高位にある者自身が「高い場所の危険」を語った例として引用している。
*2 『プロメテウス』:マエケナスの著作名としてセネカが挙げるもの。現存状況は不確かで、ここでは「高い頂には雷がある」という趣旨の句の出典として示されている。
*3 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはストア派でありながら、真実だと考える言葉であればエピクロス派の格言も積極的に引用している。
*4 名簿係:原文の nomenclator。主人の訪問客や知人の名前を取り次ぐ役割を担った奴隷・従者を指す。
原典ラテン語
§1 Exulto quotiens epistulas tuas accipio; implent enim me bona spe, et iam non promittunt de te sed spondent. Ita fac, oro atque obsecro – quid enim habeo melius quod amicum rogem quam quod pro ipso rogaturus sum? si potes, subducte istis occupationibus; si minus, eripe. Satis multum temporis sparsimus: incipiamus vasa in senectute colligere.
§2 Numquid invidiosum est? in freto viximus, moriamur in portu. Neque ego suaserim tibi nomen ex otio petere, quod nec iactare debes nec abscondere; numquam enim usque eo te abigam generis humani furore damnato ut latebram tibi aliquam parari et oblivionem velim: id age ut otium tuum non emineat sed appareat.
§3 Deinde videbunt de isto quibus integra sunt et prima consilia an velint vitam per obscurum transmittere: tibi liberum non est. In medium te protulit ingenii vigor, scriptorum elegantia, clarae et nobiles amicitiae; iam notitia te invasit; ut in extrema mergaris ac penitus recondaris, tamen priora monstrabunt.
§4 Tenebras habere non potes; sequetur quocumque fugeris multum pristinae lucis: quietem potes vindicare sine ullius odio, sine desiderio aut morsu animi tui. Quid enim relinques quod invitus relictum a te possis cogitare? Clientes? quorum nemo te ipsum sequitur, sed aliquid ex te; amicitia olim petebatur, nunc praeda; mutabunt testamenta destituti senes, migrabit ad aliud limen salutator. Non potest parvo res magna constare: aestima utrum te relinquere an aliquid ex tuis malis.
§5 Utinam quidem tibi senescere contigisset intra natalium tuorum modum, nec te in altum fortuna misisset! Tulit te longe a conspectu vitae salubris rapida felicitas, provincia et procuratio et quidquid ab istis promittitur; maiora deinde officia te excipient et ex aliis alia: quis exitus erit?
§6 quid exspectas donec desinas habere quod cupias? numquam erit tempus. Qualem dicimus seriem esse causarum ex quibus nectitur fatum, talem esse cupiditatum: altera ex fine alterius nascitur. In eam demissus es vitam quae numquam tibi terminum miseriarum ac servitutis ipsa factura sit: subduc cervicem iugo tritam; semel illam incidi quam semper premi satius est.
§7 Si te ad privata rettuleris, minora erunt omnia, sed affatim implebunt: at nunc plurima et undique ingesta non satiant. Utrum autem mavis ex inopia saturitatem an in copia famem? Et avida felicitas est et alienae aviditati exposita; quamdiu tibi satis nihil fuerit, ipse aliis non eris.
§8 ‘Quomodo’ inquis ‘exibo?’ Utcumque. Cogita quam multa temere pro pecunia, quam multa laboriose pro honore temptaveris: aliquid et pro otio audendum est, aut in ista sollicitudine procurationum et deinde urbanorum officiorum senescendum, in tumultu ac semper novis fluctibus quos effugere nulla modestia, nulla vitae quiete contingit. Quid enim ad rem pertinet an tu quiescere velis? fortuna tua non vult. Quid si illi etiam nunc permiseris crescere? quantum ad successus accesserit accedet ad metus.
§9 Volo tibi hoc loco referre dictum Maecenatis vera in ipso eculeo elocuti: ‘ipsa enim altitudo attonat summa’. Si quaeris in quo libro dixerit, in eo qui Prometheus inscribitur. Hoc voluit dicere, attonita habet summa. Est ergo tanti ulla potentia ut sit tibi tam ebrius sermo? Ingeniosus ille vir fuit, magnum exemplum Romanae eloquentiae daturus nisi illum enervasset felicitas, immo castrasset. Hic te exitus manet nisi iam contrahes vela, nisi, quod ille sero voluit, terram leges.
§10 Poteram tecum hac Maecenatis sententia parem facere rationem, sed movebis mihi controversiam, si novi te, nec voles quod debeo nisi in aspero et probo accipere. Ut se res habet, ab Epicuro versura facienda est. ‘Ante’ inquit ‘circumspiciendum est cum quibus edas et bibas quam quid edas et bibas; nam sine amico visceratio leonis ac lupi vita est.’
§11 Hoc non continget tibi nisi secesseris: alioquin habebis convivas quos ex turba salutantium nomenclator digesserit; errat autem qui amicum in atrio quaerit, in convivio probat. Nullum habet maius malum occupatus homo et bonis suis obsessus quam quod amicos sibi putat quibus ipse non est, quod beneficia sua efficacia iudicat ad conciliandos animos, cum quidam quo plus debent magis oderint: leve aes alienum debitorem facit, grave inimicum.
§12 ‘Quid ergo? beneficia non parant amicitias?’ Parant, si accepturos licuit eligere, si collocata, non sparsa sunt. Itaque dum incipis esse mentis tuae, interim hoc consilio sapientium utere, ut magis ad rem existimes pertinere quis quam quid acceperit. Vale.