Studia te tua clarum et nobilem efficient.
あなたを輝かせ、高貴にするのは、あなた自身の学びである。
あなたが手紙に書いてきた人たちのことで、自分は大変な問題を抱えていると思っているのか。
ルキリウス。
あなたが抱えている一番大きな問題は、彼らではない。
あなた自身である。
あなたは、自分で自分を苦しめている。
あなたは、自分が何を望んでいるのかを知らない。
正しいものを認めることはできる。
けれど、それに従って歩くことができない。
幸福がどこにあるかは見えている。
けれど、そこへ行く勇気がまだ足りない。
何があなたを引き止めているのか。
あなた自身にはまだよく見えていないようだから、私が言おう。
あなたは、これから手放そうとしているものを、大きなものだと思い込んでいる。
そして、これから移ろうとしている静かな場所を思い描きながらも、今いる生活のまぶしさに引き止められている。
まるで、そこを離れれば、汚く暗い場所へ落ちていくかのように思っている。
それは違う。
この生活からあの生活へ行くことは、落ちることではない。
上がることだ。
外から照らされた輝きと、自分の内から出る光とは違う。
外から来る輝きは、誰かが前に立てば、すぐ影になる。
けれど、自分の内から出る光は、自分自身の源を持っている。
あなたを明るくし、高貴にするのは、あなた自身の学びである。
ここで、エピクロス*1 の例を出そう。
彼はイドメネウス*2 に手紙を書いた。
イドメネウスは、当時、王の権力に近いところで、大きな仕事を扱っていた人物である。
エピクロスは、彼を見せかけの華やかな生活から、確かで揺るがない名声へ呼び戻そうとした。
エピクロスは、こう言った。
「もし名声があなたの心を動かすなら、あなたが大切にしているものや、それによってあなたが大切にされているものよりも、私の手紙のほうがあなたを有名にするだろう。」
これは嘘だっただろうか。
エピクロスが自分の手紙の中に彼の名を刻まなければ、誰がイドメネウスを知っていただろう。
彼の周りにいた高官たちも、地方の支配者たちも、彼に称号を与えた王その人も、深い忘却の底へ沈んでしまった。
アッティクス*3 の名を滅びさせないのは、キケロ*4 の手紙である。
彼にアグリッパという娘婿がいたことも、ティベリウスという孫娘の夫がいたことも、ドルスス・カエサルという曾孫がいたことも、それだけでは役に立たなかっただろう。
それほど大きな名の中に置かれても、キケロが彼を自分のそばに結びつけていなければ、彼の名は語られなかったはずである。
深い時間の海が、私たちの上を流れていく。
その中で、いくつかの優れた精神だけが、頭を出す。
それらも、いつかは同じ沈黙へ向かう。
それでも、しばらくのあいだ忘却に抗い、自分を保つ。
エピクロスが友に約束できたことを、私もあなたに約束しよう。
ルキリウス。
私は後の世の人々から、いくらかの好意を受けるだろう。
そして私は、自分とともに、長く残る名を連れていくことができる。
私たちのウェルギリウス*5 も、二人の若者に永遠の記憶を約束し、今もその約束を果たしている。
Fortunati ambo! Si quid mea carmina possunt,
nulla dies umquam memori vos eximet aevo,
dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum
accolet imperiumque pater Romanus habebit.
幸いなる二人よ。もし私の歌に力があるなら、
どんな日も、記憶の時代からあなたたちの名を消し去ることはない。
アエネアスの家が、動かぬカピトリウムの岩を守り、
ローマの父が帝国を保つかぎり。
運に押し出されて人々の前に立った者たちがいる。
他人の権力の一部となり、その手足となった者たちがいる。
彼らの人気は、彼らがその地位に立っているあいだだけ栄えた。
家には人が集まった。
けれど、本人がその場所から去ると、記憶もすぐに消えた。
しかし、精神の力は違う。
優れた精神への敬意は、時間とともに増していく。
その人自身だけではない。
その人の記憶に触れたものまで、受け継がれていく。
だから、名を残したいなら、地位にしがみつくな。
権力に寄りかかるな。
よきものに結ばれよ。
よき人に結ばれよ。
よき学びに結ばれよ。
さて、イドメネウスをただで私の手紙に招き入れるわけにはいかない。
彼自身の持ち分から、代金を払ってもらおう。
エピクロスは、彼に宛てて、有名な言葉を書いた。
ピュトクレス*6 を豊かにするには、世間が考えるような危うい道を通る必要はない、と。
「もしピュトクレスを豊かにしたいなら、金を足すのではない。欲望を引くのだ。」
この言葉は、説明しなくても十分に明らかである。
助けを加えなくても、十分に鋭い。
ただ、一つだけ注意しておく。
この言葉を、富についてだけ言われたものだと思ってはならない。
どこへ移しても、同じように働く。
もしピュトクレスを立派な人間にしたいなら、名誉を足すのではない。
欲望を引くのだ。
もしピュトクレスに絶えない快楽を与えたいなら、快楽を足すのではない。
欲望を引くのだ。
もしピュトクレスを老人にし、人生を満たしてやりたいなら、年数を足すのではない。
欲望を引くのだ。
これらの言葉を、エピクロスだけのものだと思う必要はない。
真理は、誰か一人の所有物ではない。
公共のものだ。
元老院では、ある提案の一部だけがよいと思われる時、その提案を分けさせることがある。
そして、賛成できる部分にだけ賛成する。
哲学でも、私は同じことをすべきだと思っている。
だから私は、エピクロスの優れた言葉を喜んで取り上げる。
それは、悪い期待を抱いて彼のもとへ逃げ込み、自分の悪徳を隠す覆いにできると思っている人たちに示すためである。
どの学派へ行こうと、誠実に生きなければならない。
エピクロスの園*7 へ行ってみなさい。
その園に掲げられた言葉を読むだろう。
「旅人よ、ここに留まれば、あなたはよく過ごすだろう。ここでは、快楽が最高善である。」
その場所の番人は、もてなし深く、人間らしい人である。
彼はあなたを麦の粥で迎え、水もたっぷりと出すだろう。
そして、こう言うはずだ。
「十分にもてなされただろうか。」
この園は、空腹をあおらない。
空腹を消す。
この園は、飲み物によって渇きを大きくしない。
自然で、代償のいらない手当てによって、渇きを静める。
エピクロスが年老いたのは、この快楽の中である。
私はいま、あなたと、慰めでは静まらない欲望について話している。
それらは、何かを与えられてはじめて止む。
一方で、特別な欲望もある。
先へ延ばすことができるもの。
鍛えることができるもの。
押さえることができるもの。
それについては、ただ一つだけ覚えておきなさい。
その快楽は自然なものかもしれない。
しかし、必要なものではない。
あなたは、それに何も負っていない。
そこに何かを費やすなら、それは義務ではない。
あなたが自分で与えているだけである。
腹は、教えを聞かない。
求める。
呼びかける。
けれど、それほど面倒な債権者ではない。
あなたが、与えられるだけを与えるのではなく、負っている分だけを与えるなら、腹はわずかなもので立ち去る。
人を豊かにするのは、何かを足すことではない。
余計な欲望を引くことである。
名を残すのも同じだ。
地位を足すことではない。
自分を、消えないものに結びつけることである。
Non pecuniae adiciendum, sed cupiditati detrahendum est.
金を足すのではない。欲望を引くのだ。
Vale.
注釈
*1 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはストア派でありながら、真理だと思う言葉であればエピクロス派の言葉も積極的に引用する。
*2 イドメネウス:エピクロスの友人。政治的権力に近い人物として描かれ、エピクロスの手紙によって名を残した例として挙げられる。
*3 アッティクス:ティトゥス・ポンポニウス・アッティクス。キケロの親友として知られ、キケロの書簡によってその名が後世に残った。
*4 キケロ:古代ローマの政治家・弁論家・哲学者。膨大な書簡を残し、友人アッティクスの名もその中で保存された。
*5 ウェルギリウス:古代ローマの詩人。ここでは『アエネーイス』第九巻で、ニススとエウリュアルスの名を詩によって永遠に残すと歌った箇所が引用されている。
*6 ピュトクレス:エピクロス派に関わる人物。ここでは、富・名誉・快楽・長寿を得るには外側に何かを足すのではなく、欲望を減らすべきだという教えの対象として登場する。
*7 エピクロスの園:エピクロスがアテナイに開いた学園。快楽を最高善とするが、ここでの快楽は贅沢ではなく、自然で簡素な満足を意味する。
*8 regiae potentiae:イドメネウスが「王の権力」に近い人物であったことを示す表現。版によっては rigidae potentiae と読まれる。
原典ラテン語
XXI. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[1] Cum istis tibi esse negotium iudicas de quibus scripseras? Maximum negotium tecum habes, tu tibi molestus es. Quid velis nescis; melius probas honesta quam sequeris; vides ubi sit posita felicitas sed ad illam pervenire non audes. Quid sit autem quod te inpediat, quia parum ipse dispicis, dicam: magna esse haec existimas quae relicturus es, et cum proposuisti tibi illam securitatem ad quam transiturus es, retinet te huius vitae a qua recessurus es fulgor tamquam in sordida et obscura casurum.
[2] Erras, Lucili: ex hac vita ad illam ascenditur. Quod interest inter splendorem et lucem, cum haec certam originem habeat ac suam, ille niteat alieno, hoc inter hanc vitam et illam: haec fulgore extrinsecus veniente percussa est, crassam illi statim umbram faciet quisquis obstiterit: illa suo lumine illustris est. Studia te tua clarum et nobilem efficient. Exemplum Epicuri referam.
[3] Cum Idomeneo scriberet et illum a vita speciosa ad fidelem stabilemque gloriam revocaret, regiae tunc potentiae ministrum et magna tractantem, “si gloria” inquit “tangeris, notiorem te epistulae meae facient quam omnia ista quae colis et propter quae coleris.”
[4] Numquid ergo mentitus est? Quis Idomenea nosset nisi Epicurus illum litteris suis incidisset? Omnes illos megistanas et satrapas et regem ipsum ex quo Idomenei titulus petebatur oblivio alta suppressit. Nomen Attici perire Ciceronis epistulae non sinunt. Nihil illi profuisset gener Agrippa et Tiberius progener et Drusus Caesar pronepos; inter tam magna nomina taceretur nisi Cicero illum applicuisset.
[5] Profunda super nos altitudo temporis veniet, pauca ingenia caput exerent et in idem quandoque silentium abitura oblivioni resistent ac se diu vindicabunt. Quod Epicurus amico suo potuit promittere, hoc tibi promitto, Lucili: habebo apud posteros gratiam, possum mecum duratura nomina educere. Vergilius noster duobus memoriam aeternam promisit et praestat: Fortunati ambo! Si quid mea carmina possunt, nulla dies umquam memori vos eximet aevo, dum domus Aeneae Capitoli immobile saxum accolet imperiumque pater Romanus habebit.
[6] Quoscumque in medium fortuna protulit, quicumque membra ac partes alienae potentiae fuerant, horum gratia viguit, domus frequentata est, dum ipsi steterunt: post ipsos cito memoria defecit. Ingeniorum crescit dignatio nec ipsis tantum honor habetur, sed quidquid illorum memoriae adhaesit excipitur.
[7] Ne gratis Idomeneus in epistulam meam venerit, ipse eam de suo redimet. Ad hunc Epicurus illam nobilem sententiam scripsit, qua hortatur, ut Pythoclea locupletem non publica nec ancipiti via faciat. “Si vis” inquit “Pythoclea divitem facere, non pecuniae adiciendum, sed cupiditati detrahendum est.” Et apertior ista sententia est quam ut interpretanda sit, et disertior quam ut adiuvanda. Hoc unum te admoneo, ne istud tantum existimes de divitiis dictum: quocumque transtuleris, idem poterit.
[8] Si vis Pythoclea honestum facere, non honoribus adiciendum est, sed cupiditatibus detrahendum. Si vis Pythoclea esse in perpetua voluptate, non voluptatibus adiciendum est, sed cupiditatibus detrahendum; si vis Pythoclea senem facere et implere vitam, non annis adiciendum est, sed cupiditatibus detrahendum.
[9] Has voces non est quod Epicuri esse iudices; publicae sunt. Quod fieri in senatu solet, faciendum ego in philosophia quoque existimo: cum censuit aliquis quod ex parte mihi placeat, iubeo illum dividere sententiam et sequor quod probo. Eo libentius Epicuri egregia dicta commemoro, ut istis qui ad illum confugiunt spe mala inducti, qui velamentum ipsum vitiorum suorum habituros existimant, probem quocumque ierint honeste esse vivendum.
[10] Cum adieris eius hortulos et inscriptum hortulis legeris: “Hospes, hic bene manebis, hic summum bonum voluptas est,” paratus erit istius domicilii custos hospitalis, humanus, et te polenta excipiet et aquam quoque large ministrabit et dicet: “Ecquid bene acceptus es? Non irritant,” inquit, “hi hortuli famem, sed extinguunt. Nec maiorem ipsis potionibus sitim faciunt, sed naturali et gratuito remedio sedant. In hac voluptate consenui.”
[11] De his tecum desideriis loquor, quae consolationem non recipiunt, quibus dandum est aliquid, ut desinant. Nam de illis extraordinariis, quae licet differre, licet castigare et opprimere, hoc unum commonefaciam: ista voluptas naturalis est, non necessaria; huic nihil debes; si quid impendis, voluntarium est. Venter praecepta non audit: poscit, appellat. Non est tamen molestus creditor: parvo dimittitur, si modo das illi, quod debes, non quod potes. Vale.