ⅩⅬⅧ|星々へ至る道

Consortium rerum omnium inter nos facit amicitia.

友情は、私たちの間にすべてのものを共有させる。


旅の最中に君が送ってくれた手紙——旅そのものと同じくらい長い手紙——への返事は、後にしよう。
私は一度退いて、何を勧めるべきかをよく見極めなければならない。
君は、私に相談するかどうかを決めるまでにも長く考えたはずだ。
問いを立てるよりも、それを解くほうがずっと時間を要する——
ましてそれが君にとって都合のいい答えと、私にとって都合のいい答えとが違う場合には、なおさらだ。

 

また私はエピクロス派のような物言いをしているだろうか。
いや、君に都合のいいことは、私にとっても都合がいい。
君に関わることがすべて私自身のことでなければ、私は友ではない。
友情は、私たちの間にすべてのものを共有させる。
順境も逆境も、ひとりだけのものではない——私たちは共に生きている。
自分のことばかり見て、すべてを自分の利益に変えてしまう者は、幸福に生きることができない。
君が自分のために生きたいなら、他者のために生きなければならない。

 

人と人とを結びつけ、人類には共通の権利があると認めるこの結びつき——
これを誠実に、敬意をもって守ることは、
いま私が語っていたより内的な結びつき、つまり友情を育てるためにも大いに役立つ。
人間として多くを共にする者こそが、友としてすべてを共にできるのだから。

 

最も優れた人ルキリウスよ、
私はあの繊細な議論をする者たちから、
「友」という言葉が何通りに使われるか、「人間」という語が何を意味するかを教わるよりも、
友に対して何をすべきか、人間に対して何をすべきかを教わりたい。
見るがいい、知恵と愚かさはまったく逆の方向に分かれていく。
私はどちらにつくべきなのか。
君はどちらへ行けと言うのか。
ある者にとっては「人間」が「友」の代わりになり、
別の者にとっては「友」さえ「人間」のうちに数えられない。
ある者は自分のために友を用意し、別の者は友のために自分を用意する。
それなのに、あなたたちは私の前で言葉をねじり、音節を仕分けている。

 

まるで、私が巧妙極まる問いを組み立て、
真実から生まれた偽りの結論で嘘を縛り上げなければ、
避けるべきものと求めるべきものを区別できないとでもいうように。
恥ずかしくなる。
こんなに重大な事柄で、年老いた者たちが遊んでいるのだ。*4

 

「ねずみは音節である。ねずみはチーズを食べる。だから音節はチーズを食べる。」*1
さあ、私がこれを論破できないとしよう。
その無知から、私にどんな危険が迫るというのか。
どんな不都合があるというのか。
きっと心配すべきなのは、
いつか私がねずみ捕りで音節を捕まえてしまうことか、
あるいは、うっかりしていたら本がチーズを食べてしまうことだろう。
もっと鋭い推論があるとすれば、こちらか——
「ねずみは音節である。音節はチーズを食べない。だからねずみはチーズを食べない。」

 

ああ、子供のような愚かしさだ。
このために私たちは眉をひそめ、髭を伸ばしてきたのか。
蒼ざめた顔で、深刻そうに教えてきたのが、これだったのか。
哲学が人類に約束するものを知りたいか——それは助言だ。
死がある者を呼び、貧しさがある者を焼き、富がある者を苦しめる——他人の富であれ、自分の富であれ。
ある者は不運を恐れ、別の者は自分の幸運から逃げ出したいと願う。
ある者は人間に苦しめられ、別の者は神々に苦しめられる。
それなのに、なぜそんな遊び事を私の前に並べるのか。
これは冗談を言っている場ではない。
あなたは、苦しむ人々のために招かれた弁護人なのだ。
難破した人、囚われた人、病に倒れた人、貧しい人を助けると約束したではないか。
差し迫った斧の下に首をさしのべている者たちのために、力になると誓ったではないか。
それなのに、どこへ逸れていくのか。
何をしているのか。
今あなたが言葉遊びをしている相手は、怯えているのだ。助けよ。
あらゆる方向から手があなたに向かって伸びてくる。
破滅した、あるいは破滅しかけている人生が、何らかの助けを懇願している。
彼らの希望と頼みの綱は、あなたなのだ。
彼らは、この大きな混乱から自分たちを引き出してほしいと、
迷い散らされた人々に真実の明るい光を示してほしいと、願っているのだ。

 

自然が必要だと定めたものは何か、不要なものは何か。
自然がどれほど易しい掟を置いたか、
その掟に従う者にとって人生がどれほど快く軽やかであるか。
そして、自然よりも世の思い込みを信じた者たちの人生が、どれほど苦く込み入っているか——それを語ってほしい。
ただし、まずそれが彼らの重荷をどれだけ軽くするのかを示してから語ってほしい。
それらの詭弁は、人の欲望から何を取り去るというのか。
何を和らげるというのか。
せめて無益であるだけならよかった——実際には、害になっているのだ。
望むなら、これがどれほど明白かを示してみせよう。
気高い資質が、こうした些末な議論に投げ込まれて、すり減らされ、弱められていくということを。

 

運命に立ち向かって戦おうとする者に、あなたたちがどんな武器を渡しているのか——それを言うのも恥ずかしい。
これが最高善への道なのか。
「もし……でなければ」というあの哲学の言い回しや、
裁判の文言を扱う者にもふさわしくない、恥ずべき例外条項によって至る道なのか。
あなたたちが、わざと相手を罠にかけ、知っていながら問いに陥れるとき、
それは結局、相手を手続き上の些末な過ちで敗訴させようとしているだけではないか。
だが、法務官*3 がそうした人々の権利を元に戻すように、
哲学もまた、そうして陥れられた人々を元の状態に戻してやるのだ。

 

なぜ、あれほど壮大な約束から後退するのか。
あなたたちは大言を語ったではないか——
黄金の輝きも剣の輝きも、私の目をくらませることはない、
不動の心で、誰もが望むものも誰もが恐れるものも踏みつけてみせる、と。
それなのに、なぜ文法学者の初歩のような議論へと落ちていくのか。
何と言うのか。
——そのようにして、人は星々へ至るのだ*2
哲学が私に約束するのは、まさにこのことだ。私を神と等しくすること。
私はそのために招かれ、そのためにここへ来た。
その約束を守ってほしい。

 

だから、できる限り、ルキリウスよ、
哲学者たちのそうした例外条項や細かな規定から身を引いてほしい。
善には、開かれたもの、単純なものこそがふさわしい。
たとえ余命がまだ十分にあるとしても、必要なことのために慎重に時間を使うべきなのだ。
それなのに、こんなにも時間が乏しいときに、余計なことを学ぶとは、何という狂気だろうか。

 


Sic itur ad astra. Hoc enim est quod mihi philosophia promittit, ut parem deo faciat; ad hoc invitatus sum, ad hoc veni: fidem praesta.

そのようにして、人は星々へ至る。哲学が私に約束するのは、まさにこのことだ。私を神と等しくすること。私はそのために招かれ、そのためにここへ来た。その約束を守ってほしい。

Vale.


*1 ねずみと音節の詭弁:ストア派・メガラ派周辺で実際に流通していた論理パズルの一種とされる。セネカはこれを哲学の堕落を示す典型例として皮肉っている。ⅩⅬⅤで触れた「角の詭弁」と同系列の詭弁である。

*2 sic itur ad astra:ウェルギリウス『アエネイス』第9歌の引用(アポロンがアスカニウスに語る言葉)。「そのようにして人は星々へ至る」を意味する。

*3 法務官(praetor)/album:ローマの司法官。albumは法務官が布告を掲示する板(公示板)を指し、訴訟手続き上の技術的な抜け道を暗示する表現として使われている。

*4 写本上の問題:本書簡には写本伝承上の問題が三箇所ある。第5節直後に挿入された「Vale. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.」という一文は、書簡の境界が誤って入り込んだものと考えられる。第7節中盤の一文はテキストが破損しており判読できないため、訳出を省略した。第9節冒頭には欠落(ラクーナ)があり、文意を整えて訳した。


XLVIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

[1] Ad epistulam quam mihi ex itinere misisti, tam longam quam ipsum iter fuit, postea rescribam; seducere me debeo et quid suadeam circumspicere. Nam tu quoque, qui consulis, diu an consuleres cogitasti: quanto magis hoc mihi faciendum est, cum longiore mora opus sit ut solvas quaestionem quam ut proponas? utique cum aliud tibi expediat, aliud mihi.

[2] Iterum ego tamquam Epicureus loquor? mihi vero idem expedit quod tibi: aut non sum amicus, nisi quidquid agitur ad te pertinens meum est. Consortium rerum omnium inter nos facit amicitia; nec secundi quicquam singulis est nec adversi; in commune vivitur. Nec potest quisquam beate degere qui se tantum intuetur, qui omnia ad utilitates suas convertit: alteri vivas oportet, si vis tibi vivere.

[3] Haec societas diligenter et sancte observata, quae nos homines hominibus miscet et iudicat aliquod esse commune ius generis humani, plurimum ad illam quoque de qua loquebar interiorem societatem amicitiae colendam proficit; omnia enim cum amico communia habebit qui multa cum homine.

[4] Hoc, Lucili virorum optime, mihi ab istis subtilibus praecipi malo, quid amico praestare debeam, quid homini, quam quot modis ‘amicus’ dicatur, et ‘homo’ quam multa significet. In diversum ecce sapientia et stultitia discedunt! cui accedo? in utram ire partem iubes? Illi homo pro amico est, huic amicus non est pro homine; ille amicum sibi parat, hic se amico: tu mihi verba distorques et syllabas digeris.

[5] Scilicet nisi interrogationes vaferrimas struxero et conclusione falsa a vero nascens mendacium adstrinxero, non potero a fugiendis petenda secernere. Pudet me: in re tam seria senes ludimus. [Vale. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM.]

[6] ‘Mus syllaba est; mus autem caseum rodit; syllaba ergo caseum rodit.’ Puta nunc me istuc non posse solvere: quod mihi ex ista inscientia periculum imminet? quod incommodum? Sine dubio verendum est ne quando in muscipulo syllabas capiam, aut ne quando, si neglegentior fuero, caseum liber comedat. Nisi forte illa acutior est collectio: ‘mus syllaba est; syllaba autem caseum non rodit; mus ergo caseum non rodit’.

[7] O pueriles ineptias! in hoc supercilia subduximus? in hoc barbam demisimus? hoc est quod tristes docemus et pallidi? Vis scire quid philosophia promittat generi humano? consilium. Alium mors vocat, alium paupertas urit, alium divitiae vel alienae torquent vel suae; ille malam fortunam horret, hic se felicitati suae subducere cupit; hunc homines male habent, illum dii. Quid mihi lusoria ista componis? non est iocandi locus: ad miseros advocatus es. Opem laturum te naufragis, captis, aegris, egentibus, intentae securi subiectum praestantibus caput pollicitus es: quo diverteris? quid agis? Hic cum quo ludis timet: succurre, quidquid […]. Omnes undique ad te manus tendunt, perditae vitae perituraeque auxilium aliquod implorant, in te spes opesque sunt; rogant ut ex tanta illos volutatione extrahas, ut disiectis et errantibus clarum veritatis lumen ostendas.

[9] Dic quid natura necessarium fecerit, quid supervacuum, quam faciles <leges> posuerit, quam iucunda sit vita, quam expedita illas sequentibus, quam acerba et implicita eorum qui opinioni plus quam naturae crediderunt *** si prius docueris quam partem eorum levatura sint. Quid istorum cupiditates demit? quid temperat? Utinam tantum non prodessent! nocent. Hoc tibi cum voles manifestissimum faciam, comminui et debilitari generosam indolem in istas argutias coniectam.

[10] Pudet dicere contra fortunam militaturis quae porrigant tela, quemadmodum illos subornent. Hac ad summum bonum itur? per istud philosophiae ‘sive nive’ et turpes infamesque etiam ad album sedentibus exceptiones? Quid enim aliud agitis, cum eum quem interrogatis scientes in fraudem inducitis, quam ut formula cecidisse videatur? Sed quemadmodum illos praetor, sic hos philosophia in integrum restituit.

[11] Quid disceditis ab ingentibus promissis et grandia locuti, effecturos vos ut non magis auri fulgor quam gladii praestringat oculos meos, ut ingenti constantia et quod omnes optant et quod omnes timent calcem, ad grammaticorum elementa descenditis? Quid dicitis? sic itur ad astra. Hoc enim est quod mihi philosophia promittit, ut parem deo faciat; ad hoc invitatus sum, ad hoc veni: fidem praesta.

[12] Quantum potes ergo, mi Lucili, reduc te ab istis exceptionibus et praescriptionibus philosophorum: aperta decent et simplicia bonitatem. Etiam si multum superesset aetatis, parce dispensandum erat ut sufficeret necessariis: nunc quae dementia est supervacua discere in tanta temporis egestate! Vale.