Nec sicci sint oculi amisso amico nec fluant; lacrimandum est, non plorandum.
友を失ったとき、目は乾いていてはならないが、涙であふれつづけてもならない。涙は流すべきだ。だが、泣きわめくべきではない。
君の友人フラックスが亡くなったことを、私はつらく思っている。
だが、君に度を越して悲しんでほしくはない。
まったく悲しまないことまで要求する勇気は、私にはほとんどない。とはいえ、それがよりよいことだとは分かっている。
だが、すでに運命のはるか上へ身を高めた者でなければ、誰にそのような魂の強さが与えられるだろうか。
そのような者でさえ、この出来事には胸を刺される。ただし、刺されるだけで終わる。
私たちなら、思わず涙をこぼしても許されるだろう。
ただし、あまりに多く流さず、自分でそれを抑えたならば。
友を失ったとき、目は乾いていてはならないが、涙であふれつづけてもならない。
涙は流すべきだ。だが、泣きわめくべきではない。
私が君に課す掟は、厳しいと思われるだろうか。
ギリシア最大の詩人でさえ、泣く権利をただ一日だけ認め、ニオベ*1 でさえ食事のことを考えたと語っているのに。
なぜ嘆き声が上がり、なぜ涙が度を越すのか知りたいか。
私たちは涙によって、友を恋しく思う気持ちの証拠を求める。
悲しみに従っているのではなく、悲しみを人に見せているのだ。
誰も、自分一人のために悲しんではいない。
なんという不幸な愚かさだろう。
悲しみにさえ、一種の見栄がある。
「では、友を忘れろというのか」
君はそう言う。
もし友の記憶が、悲しみとともにある間しか続かないのなら、君が友に約束している記憶は短いものだ。
何か偶然の出来事があれば、その曇った額も、すぐに笑顔へ変わるだろう。
あらゆる喪失の痛みが和らぎ、どれほど激しい嘆きも静まる時を、私は遠い先に置いているのではない。
君が自分を見張ることをやめた瞬間、その悲しげな姿は消えていく。
今、君は自分で自分の悲しみを守っている。
だが、守っていても悲しみはすり抜けていく。そして、激しければ激しいほど、いっそう早く終わる。
失った人々の記憶が、私たちにとって喜ばしいものとなるようにしよう。
苦しまずには考えられないことへ、好んで戻る者はいない。
もちろん、愛しながら失った人の名が浮かべば、そこにはいくらか刺すような痛みが伴わずにはいない。
だが、その痛みにも、それ自身の喜びがある。
私たちのアッタロス*2 がよく言っていたように、
「亡くなった友の記憶が喜ばしいのは、ある果物が心地よい酸味を持ち、非常に古い酒では、その苦みそのものが私たちを楽しませるのと同じである。
やがて時が隔たれば、苦しめていたものはすべて消え、純粋な喜びだけが私たちに訪れる」
アッタロスを信じるなら、
「健在の友を思うことは、蜂蜜と菓子を味わうようなものだ。
すでに世を去った友を思い返すことも、いくらかの苦みを伴いながら私たちを喜ばせる。
だが、こうした酸味や渋みを含むものも、食欲を刺激することを誰が否定するだろうか」
だが、私は同じようには考えない。
亡くなった友人たちを思うことは、私には甘く、心地よい。
私は彼らを、いつか失う者として持っていた。そして彼らを失ったが、今もなお持っている。
だから、親愛なるルキリウスよ、君の平静な心にふさわしく振る舞い、運命から受けた恩恵を悪く受け取るのはやめよ。
運命は奪った。だが、与えてもくれた。
だから、友人たちとの交わりを、貪るように味わおう。
それがいつまで許されるのか、私たちには分からないのだから。
遠い旅へ出るために、私たちがどれほどたびたび友を残してきたかを考えよう。
同じ場所にいながら、どれほどたびたび会わずに過ごしたかも考えよう。
そうすれば、彼らが生きている間に、私たちがどれほど多くの時間を失っていたかに気づくだろう。
友がいる間はひどく粗末に扱い、失えばこの上なく惨めに嘆き、失うまでは誰一人愛さない。
そのような人々を、君は我慢できるだろうか。
彼らがその時になって度を越して嘆くのは、本当に愛していたのか疑われることを恐れるからだ。
あまりに遅くなってから、自分の愛情の証拠を探しているのである。
ほかにも友人がいるなら、一人を葬った悲しみを慰める力すら彼らにはないと考えることで、私たちはその友人たちを不当に扱い、低く見積もっている。
ほかに友人がいないなら、私たちは運命から受けた以上の損害を、自分自身に与えたことになる。
運命が奪ったのは一人である。
だが私たちは、友にしなかったすべての人を、自分から奪った。
そもそも、一人より多くを愛することができなかった者は、その一人さえ、それほど深く愛してはいなかった。
もし、たった一着のチュニカ*3 を奪われた者が、寒さをしのぐ方法や肩を覆うものを探すより、自分の身の上を嘆くことを選ぶなら、君にはこの上なく愚かに見えないだろうか。
君は、愛していた人を葬った。
ならば、今度は愛する人を探せ。
友を泣いて悼むより、新たな友を得るほうがよい。
これから付け加えることが、すでに使い古された言葉だとは分かっている。
だが、誰もが言ってきたからといって、省きはしない。
自分の判断で悲しみを終わらせなかった者も、時が経てば、悲しみの終わりを見つける。
だが、理性ある人にとって、嘆き疲れることが悲しみの治療になるのは、最も恥ずべきことである。
悲しみに見放されるより、君のほうから悲しみを手放してほしい。
たとえ望んでも長くは続けられない嘆きを、できるだけ早くやめよ。
祖先たちは、女性の服喪期間を一年と定めた。
それほど長く嘆けというのではなく、それ以上は嘆くなというためだ。
男性には、法で定められた服喪期間はない。
嘆くことが名誉にかなう期間は、そもそも存在しないからである。
それでも、葬儀の火からようやく引き離され、遺体からようやく引きはがされたような、か弱い女たちのうち、涙が丸ひと月続いた者を一人でも挙げられるだろうか。
悲しみほど早く人に嫌われるものはない。
新しいうちは慰める者が現れ、人を引き寄せもする。
だが、長引けば嘲笑される。それも当然だ。
見せかけか、愚かさかのどちらかだからである。
こう書いている私自身、最愛のアンナエウス・セレヌス*4 の死をあまりにも度を越して嘆き、まったく望まぬことながら、悲しみに打ち負かされた者の一例に数えられている。
だが今では、自分のしたことを責めている。
そして、あれほど嘆いた最大の理由は、彼が私より先に死ぬこともありうると、一度も考えなかったことだと分かっている。
私の頭にあったのは、彼が私より年下、それもずっと年下だということだけだった。
まるで運命が、年齢の順序を守るかのように。
だから、私たちは自分の死すべき運命についても、愛するすべての人のそれについても、絶えず考えよう。
あのとき私は、こう言うべきだった。
「私のセレヌスは年下だ。それが何だというのか。
私のあとに死ぬはずではある。だが、私より先に死ぬこともありうる」
そうしなかったため、運命は不意に、備えのない私を打った。
今では、すべてのものは死すべきものであり、しかも、その死には一定の法則がないと考えている。
いつであれ起こりうることは、今日にも起こりうる。
だから、最愛のルキリウスよ、彼がそこへ至ったことを私たちは嘆いているが、私たち自身もすぐに同じ場所へ至るのだと考えよう。そして、おそらく、もし賢者たちの伝えることが真実で、私たちを迎える場所がどこかにあるのなら、死んだと思っている彼は、先に送られただけなのだ。
Malo relinquas dolorem quam ab illo relinquaris.
悲しみに見放されるより、君のほうから悲しみを手放してほしい。
Vale.
*1 ニオベ:ギリシア神話に登場するテーバイの王妃。多くの子(伝承により数は異なるが、七男七女とする説が多い)を持つことを誇り、双子の神アポロンとアルテミスの母レトーより自分の方が子福者だと見下したため、アポロンに息子たちを、アルテミスに娘たちを弓矢で殺された。ホメロス『イリアス』では、子どもたちの遺体が九日間葬られないまま置かれ、悲しみに暮れていたニオベも、十日目にはついに食事のことを考えたと語られている。本書簡の「ギリシア最大の詩人」はこのホメロスを指す。
*2 アッタロス:ストア派の哲学者。ティベリウス帝の治世(紀元後1世紀前半)に活動し、セイヤヌスによって財産を奪われ追放されたと伝えられる。若きセネカの師の一人で、セネカは他の書簡でもたびたびアッタロスの教えを敬意を込めて引用している。
*3 チュニカ:古代ローマで着用された、丈の短い肌着に近い衣服。正装であるトガ(体に巻きつけるように着る外套状の衣)の下に着るのが一般的だった。
*4 アンナエウス・セレヌス:セネカの実在の友人で、おそらく遠縁にも当たる人物。ネロ帝のもとで首都の消防・夜警を統括する「ウィギレス長官」の職にあった。セネカは『心の平静について』『賢者の恒心について』を彼に捧げている。毒キノコによる中毒で急逝したと伝えられ、セネカはその死を度を越して嘆いたと本書簡で自ら記している。
LXIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[1] Moleste fero decessisse Flaccum, amicum tuum, plus tamen aequo dolere te nolo. Illud, ut non doleas, vix audebo exigere; et esse melius scio. Sed cui ista firmitas animi continget nisi iam multum supra fortunam elato? illum quoque ista res vellicabit, sed tantum vellicabit. Nobis autem ignosci potest prolapsis ad lacrimas, si non nimiae decucurrerunt, si ipsi illas repressimus. Nec sicci sint oculi amisso amico nec fluant; lacrimandum est, non plorandum.
[2] Duram tibi legem videor ponere, cum poetarum Graecorum maximus ius flendi dederit in unum dumtaxat diem, cum dixerit etiam Niobam de cibo cogitasse? Quaeris unde sint lamentationes, unde immodici fletus? per lacrimas argumenta desiderii quaerimus et dolorem non sequimur sed ostendimus; nemo tristis sibi est. O infelicem stultitiam! est aliqua et doloris ambitio.
[3] ‘Quid ergo?’ inquis ‘obliviscar amici?’ Brevem illi apud te memoriam promittis, si cum dolore mansura est: iam istam frontem ad risum quaelibet fortuita res transferet. Non differo in longius tempus quo desiderium omne mulcetur, quo etiam acerrimi luctus residunt: cum primum te observare desieris, imago ista tristitiae discedet. Nunc ipse custodis dolorem tuum; sed custodienti quoque elabitur, eoque citius quo est acrior desinit.
[4] Id agamus ut iucunda nobis amissorum fiat recordatio. Nemo libenter ad id redit quod non sine tormento cogitaturus est, sicut illud fieri necesse est, ut cum aliquo nobis morsu amissorum quos amavimus nomen occurrat; sed hic quoque morsus habet suam voluptatem.
[5] Nam, ut dicere solebat Attalus noster, ‘sic amicorum defunctorum memoria iucunda est quomodo poma quaedam sunt suaviter aspera, quomodo in vino nimis veteri ipsa nos amaritudo delectat; cum vero intervenit spatium, omne quod angebat exstinguitur et pura ad nos voluptas venit’.
[6] Si illi credimus, ‘amicos incolumes cogitare melle ac placenta frui est: eorum qui fuerunt retractatio non sine acerbitate quadam iuvat. Quis autem negaverit haec acria quoque et habentia austeritatis aliquid stomachum excitare?’
[7] Ego non idem sentio: mihi amicorum defunctorum cogitatio dulcis ac blanda est; habui enim illos tamquam amissurus, amisi tamquam habeam. Fac ergo, mi Lucili, quod aequitatem tuam decet, desine beneficium fortunae male interpretari: abstulit, sed dedit.
[8] Ideo amicis avide fruamur quia quamdiu contingere hoc possit incertum est. Cogitemus quam saepe illos reliquerimus in aliquam peregrinationem longinquam exituri, quam saepe eodem morantes loco non viderimus: intellegemus plus nos temporis in vivis perdidisse.
[9] Feras autem hos qui neglegentissime amicos habent, miserrime lugent, nec amant quemquam nisi perdiderunt? ideoque tunc effusius maerent quia verentur ne dubium sit an amaverint; sera indicia affectus sui quaerunt.
[10] Si habemus alios amicos, male de iis et meremur et existimamus, qui parum valent in unius elati solacium; si non habemus, maiorem iniuriam ipsi nobis fecimus quam a fortuna accepimus: illa unum abstulit, nos quemcumque non fecimus.
[11] Deinde ne unum quidem nimis amavit qui plus quam unum amare non potuit. Si quis despoliatus amissa unica tunica complorare se malit quam circumspicere quomodo frigus effugiat et aliquid inveniat quo tegat scapulas, nonne tibi videatur stultissimus? Quem amabas extulisti: quaere quem ames. Satius est amicum reparare quam flere.
[12] Scio pertritum iam hoc esse quod adiecturus sum, non ideo tamen praetermittam quia ab omnibus dictum est: finem dolendi etiam qui consilio non fecerat tempore invenit. Turpissimum autem est in homine prudente remedium maeroris lassitudo maerendi: malo relinquas dolorem quam ab illo relinquaris; et quam primum id facere desiste quod, etiam si voles, diu facere non poteris.
[13] Annum feminis ad lugendum constituere maiores, non ut tam diu lugerent, sed ne diutius: viris nullum legitimum tempus est, quia nullum honestum. Quam tamen mihi ex illis mulierculis dabis vix retractis a rogo, vix a cadavere revulsis, cui lacrimae in totum mensem duraverint? Nulla res citius in odium venit quam dolor, qui recens consolatorem invenit et aliquos ad se adducit, inveteratus vero deridetur, nec immerito; aut enim simulatus aut stultus est.
[14] Haec tibi scribo, is qui Annaeum Serenum carissimum mihi tam immodice flevi ut, quod minime velim, inter exempla sim eorum quos dolor vicit. Hodie tamen factum meum damno et intellego maximam mihi causam sic lugendi fuisse quod numquam cogitaveram mori eum ante me posse. Hoc unum mihi occurrebat, minorem esse et multo minorem – tamquam ordinem fata servarent!
[15] Itaque assidue cogitemus de nostra quam omnium quos diligimus mortalitate. Tunc ego debui dicere, ‘minor est Serenus meus: quid ad rem pertinet? post me mori debet, sed ante me potest’. Quia non feci, imparatum subito fortuna percussit. Nunc cogito omnia et mortalia esse et incerta lege mortalia; hodie fieri potest quidquid umquam potest.
[16] Cogitemus ergo, Lucili carissime, cito nos eo perventuros quo illum pervenisse maeremus; et fortasse, si modo vera sapientium fama est recipitque nos locus aliquis, quem putamus perisse praemissus est. Vale.
出典:The Latin Library(seneca.ep7.shtml)。欠番なし、角括弧・山括弧等の校訂記号もなし。