Eum elige adiutorem quem magis admireris cum videris quam cum audieris.
見たときの方が、聞いたときよりも、深く敬意を抱ける人を、助け手として選びなさい。
ルキリウスよ、これは一体何なのだろう。
私たちは一方へ向かおうとしているのに、別の方向へ引きずられ、
離れたいと願っている場所へ、逆に押し戻されてしまう。
何が私たちの心と格闘し、一つのことを一度として望ませてくれないのだろう。
私たちはさまざまな決意の間を漂っている。
自由に望むことも、全面的に望むことも、常に望み続けることも、私たちにはできない。
「それは愚かさだ、何一つ定まらず、何一つ長くは気に入らないのだから」と君は言う。
だが、私たちはどうやって、いつになったら、その愚かさから抜け出せるのだろうか。
誰も、自分一人の力だけでは十分に浮かび上がれない。
誰かが手を差し伸べ、誰かが導き出してくれる必要がある。
エピクロス*1 は言う。
ある人々は、誰の助けも借りずに真理へ至り、自分自身で道を切り開いた、と。
彼が最も称賛するのは、自分自身の内から突き動かされ、自らを前へ進めた人々である。
また別の人々は、他者の助けを必要とし、誰かが先に進まなければ自分からは進まないが、導かれればよく従う、とも言う。
この後者の例として、彼はメトロドロス*2 を挙げている。
これもまた優れた資質だが、いわば二番手の資質である。
私たちは、あの一番手の部類には属していない。
二番手に数えられれば、それだけでも十分に恵まれているというべきだろう。
とはいえ、他人の助けによって救われうる人を軽んじてはならない。
救われたいと望むこと、それ自体がすでに大きな意味を持つのである。
これに加えて、さらにもう一つの種類の人間がいる。
それもまた軽んじるべきではない。
正しい方向へ強制され、駆り立てられうる人々である。
彼らに必要なのは、導く者だけではなく、助け、いわば強く押し出してくれる者でもある。
これが第三の色合いと言えるだろう。
この例が知りたければ、エピクロスは、ヘルマルコス*3 がそのような人物であったと言っている。
それゆえ彼は、一方の人には祝福を、もう一方の人にはより深い敬意を向ける。
両者が同じ目的地に達したとしても、より困難な材料で同じことを成し遂げた方が、より大きな称賛に値するからである。
たとえば、二つの建物が建てられたとしよう。
両者とも同じ高さ、同じ壮麗さを備えているとする。
一方は硬く締まった地面を得て、そこにすぐさま建物が立ち上がった。
もう一方は、基礎工事が軟らかく流動的な土壌に阻まれ、硬い地盤に達するまでに多大な労力を費やさねばならなかった。
それを眺める者の目には、一方が成し遂げたことは見えても、もう一方の、より困難だった仕事の大部分は隠れたままである。
生まれつき素直で扱いやすい性質もあれば、いわゆる「手で」造り上げねばならず、基礎工事にかかりきりにならざるをえない性質もある。
だから私は、何の苦労もなかった人をより幸運だとは言おう。
しかし、自分自身の生まれつきの悪しき性向に打ち勝ち、知恵へと自らを導いたのではなく、そこへ自らを引きずり出した人の方が、自分自身に対してよりよく報いたのだと言いたい。
私たちに与えられているのは、まさにこの、硬く労苦の多い性質なのだと知っておくべきだ。
私たちは、障害を突き抜けて進んでいく。
だから、戦おう。そして、誰かの助けを求めよう。
「誰を頼ればいいのか」と君は言う。「この人か、あの人か」と。
だが、時間の余裕がある過去の人々のところへも立ち返るがいい。
私たちを助けてくれるのは、今生きている人々だけではない。
かつて生きていた人々もまた、私たちを助けることができる。
ただし、今生きている人々の中から選ぶなら、言葉を猛烈な速さでまくし立て、月並みな話題を転がし、内輪だけで堂々巡りをするような人ではなく、自分の生き方によって教える人を選ぶべきだ。
何をなすべきかを語ったなら、それを実行することで証明する人。
何を避けるべきかを教えたなら、自らその避けるべきことをしている場面を決して見せない人。
見たときの方が、聞いたときよりも、いっそう深く敬意を抱かせてくれる人こそ、助け手として選ぶべきである。
とはいえ、公衆を前に語ることを常としている人々の話を聞くことまで、私は君に禁じるつもりはない。
ただしそれは、彼らが野心のためではなく、自分がより良くなり、聴衆をもより良くするという目的をもって、群衆の前に出ているならばの話である。
喝采を求める哲学ほど、恥ずべきものがあるだろうか。
手術を受けている病人が、執刀する医師に喝采を送ったりするだろうか。
静まりなさい、敬意を払いなさい、そして自分自身を治療に委ねなさい。
たとえ声をあげたとしても、私はそれを、自分の悪徳に触れられて思わずうめき声を漏らしたのだと受け取るだけだろう。
自分たちが真剣に耳を傾け、事柄の大きさに心動かされていることを示したい、というのであれば、それは構わない。
判断を下し、より優れた方に票を投じることまで許さない理由がどこにあろうか。
だが、ピュタゴラス*4 のもとでは、弟子たちは五年間、沈黙を守らねばならなかった。
それなのに、彼らがすぐに話したり、称賛したりすることを許されていたと、君は思うだろうか。
無知な人々の喝采を浴びて、上機嫌で講堂を後にする者の、なんという愚かさだろう。
自分自身では称賛することのできない人々に称賛されて、何がそれほど嬉しいのか。
ファビアヌス*5 は民衆を前に講義をしていたが、聴衆はつつましく耳を傾けていた。
時おり大きな称賛の声が沸き起こることもあったが、それは事柄の大きさが引き出したものであり、よどみなく滑らかに流れる語り口の響きに対するものではなかった。
劇場の喝采と、学びの場の喝采との間には、隔たりがあってしかるべきだ。
称賛の仕方にも、それにふさわしい品位というものがある。
よく観察するなら、あらゆる事柄はその人となりの手がかりとなる。
どんなに些細なことからも、人柄を読み取ることができる。
歩き方、手の動かし方、時おりの一言の返答、頭に触れる指、目の動き——それらは慎みのなさを示す。
笑い方は不実さを、顔つきや振る舞いは正気の失われた様を示す。
こうしたものは、目印を通して外へ現れ出るのである。
ある人がどのように称賛し、どのように称賛されているかを見れば、その人がどんな人間であるかが分かるだろう。
あちらからもこちらからも、聴衆が哲学者に向かって手を突き上げ、感嘆する群衆がその頭の上に群がり立つ。
もし君が分かっているなら、これは称賛されているのではない、囃し立てられているのだ。
そうした喝采の声は、大衆に気に入られることを目的とする芸に任せておけばよい。
哲学は、敬われるべきものなのだから。
若者たちには、時に、心の高ぶりのままに声をあげることを許してもよいだろう。
ただしそれは、本当に高ぶりに任せて、自分を抑えきれずにそうする場合に限る。
そうした称賛は、聞いている当人たちにとって一種の励ましとなり、若者の心を奮い立たせる。
だが、彼らが心を動かされるべきは、語られている事柄そのものであって、巧みに作られた言葉ではない。
そうでなければ、雄弁さはかえって彼らを損なう。
事柄への欲求ではなく、雄弁さそのものへの欲求を生んでしまうからである。
この話は、今はここで一旦措いておこう。
民衆に対してどのように語るべきか、民衆の前で自分にどこまでを許してよいか、また民衆の側にどこまでを許すべきか——これは、それだけで十分な、長い検討を必要とする主題だからである。
哲学が、公衆に晒され安売りされるようになって以来、傷を負ってきたことは疑いない。
しかし、もし哲学が、物売りではなく、真の祭司を得ることができるなら、その奥深い聖域の中では、なお本来の姿を示すことができるはずだ。
Philosophia adoretur.
哲学は、敬われるべきものである。
Vale.
*1 エピクロス:快楽主義(エピクロス派)の始祖(前341頃-前270年)。セネカは倫理書簡集の中でしばしば彼の言葉を引用し、ストア派の立場から検討を加える。
*2 メトロドロス:エピクロスの高弟。エピクロス学派の中心人物の一人で、師に次いで敬愛された。
*3 ヘルマルコス:エピクロスの死後、その学派(「庭園」)を継いだ後継者。
*4 ピュタゴラス:前6世紀のギリシアの哲学者・数学者。その学派では、入門した弟子に長期間の沈黙を課す修行があったと伝えられる。
*5 ファビアヌス:パピリウス・ファビアヌス。ローマの哲学者・弁論家で、セネカが若い頃に師事した人物の一人。
LII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[1] Quid est hoc, Lucili, quod nos alio tendentes alio trahit et eo unde recedere cupimus impellit? quid colluctatur cum animo nostro nec permittit nobis quicquam semel velle? Fluctuamur inter varia consilia; nihil libere volumus, nihil absolute, nihil semper.
[2] ‘Stultitia’ inquis ‘est cui nihil constat, nihil diu placet.’ Sed quomodo aut quando nos ab illa revellemus? Nemo per se satis valet ut emergat; oportet manum aliquis porrigat, aliquis educat.
[3] Quosdam ait Epicurus ad veritatem sine ullius adiutorio exisse, fecisse sibi ipsos viam; hos maxime laudat quibus ex se impetus fuit, qui se ipsi protulerunt: quosdam indigere ope aliena, non ituros si nemo praecesserit, sed bene secuturos. Ex his Metrodorum ait esse; egregium hoc quoque, sed secundae sortis ingenium. Nos ex illa prima nota non sumus; bene nobiscum agitur, si in secundam recipimur. Ne hunc quidem contempseris hominem qui alieno beneficio esse salvus potest; et hoc multum est, velle servari.
[4] Praeter haec adhuc invenies genus aliud hominum, ne hoc quidem fastidiendum, quibus non duce tantum opus sit sed adiutore et coactore, ut ita dicam. Hic tertius color est. Quaeris huius quoque exemplar? Epicurus ait Hermarchum talem fuisse. Itaque ex his alteri magis gratulatur, alterum magis miratur; nam licet ad eundem finem uterque pervenerit, magis tamen in laudem eius est diu materiam laboriosam facilem reddidisse.
[5] Puta enim duo aedificia excitata esse, ambo paria, aeque excelsa atque magnifica. Alterum in solido cito crevit, alterius fundamenta in mollem et fluvialem harenam missa diu ac multo labore struxerunt, dum ad solidum perveniunt: aliud dum fit apparuit, aliud, dum apparuit, factum est. Similiter in his ingeniis alia expedita ac perspicacia sunt, quaedam manu, ut ita dicam, facienda sunt et circa fundamenta multum negotii habent.
[6] Itaque feliciorem dixerim cui nihil negotii secum fuit, hunc autem qui vitia sua vicit et sibi aequavit fortiter fecisse et melius de se meruisse dixerim, qui se non ad sapientiam duxit sed extraxit.
[7] Hoc durum ac laboriosum ingenium nobis datum scias licet; imus per obstantia. Itaque pugnemus, aliquorum invocemus auxilium. ‘Quem’ inquis ‘invocabo? Hunc aut illum?’ Tu vero etiam ad priores revertere, qui vacant; adiuvare nos possunt non tantum qui sunt, sed qui fuerunt.
[8] Ex his autem qui sunt eligamus non eos qui verba magna celeritate praecipitant et communes locos volvunt et in privato circulantur, sed eos qui vita docent, qui cum dixerunt quid faciendum sit probant faciendo, qui docent quid vitandum sit nec umquam in eo quod fugiendum dixerunt deprehenduntur; eum elige adiutorem quem magis admireris cum videris quam cum audieris.
[9] Nec ideo te prohibuerim hos quoque audire quibus admittere populum ac disserere consuetudo est, si modo hoc proposito in turbam prodeunt, ut meliores fiant faciantque meliores, si non ambitionis hoc causa exercent. Quid enim turpius philosophia captante clamores? numquid aeger laudat medicum secantem?
[10] Tacete, favete et praebete vos curationi; etiam si exclamaveritis, non aliter audiam quam si ad tactum vitiorum vestrorum ingemescatis. Testari vultis attendere vos moverique rerum magnitudine? sane liceat: ut quidem iudicetis et feratis de meliore suffragium, quidni non permittam? Apud Pythagoram discipulis quinque annis tacendum erat: numquid ergo existimas statim illis et loqui et laudare licuisse?
[11] Quanta autem dementia eius est quem clamores imperitorum hilarem ex auditorio dimittunt! Quid laetaris quod ab hominibus his laudatus es quos non potes ipse laudare? Disserebat populo Fabianus, sed audiebatur modeste; erumpebat interdum magnus clamor laudantium, sed quem rerum magnitudo evocaverat, non sonus inoffense ac molliter orationis elapsae.
[12] Intersit aliquid inter clamorem theatri et scholae: est aliqua et laudandi elegantia. Omnia rerum omnium, si observentur, indicia sunt, et argumentum morum ex minimis quoque licet capere: impudicum et incessus ostendit et manus mota et unum interdum responsum et relatus ad caput digitus et flexus oculorum; improbum risus, insanum vultus habitusque demonstrat. Illa enim in apertum per notas exeunt: qualis quisque sit scies, si quemadmodum laudet, quemadmodum laudetur aspexeris.
[13] Hinc atque illinc philosopho manus auditor intentat et super ipsum caput mirantium turba consistit: non laudatur ille nunc, si intellegis, sed conclamatur. Relinquantur istae voces illis artibus quae propositum habent populo placere: philosophia adoretur.
[14] Permittendum erit aliquando iuvenibus sequi impetum animi, tunc autem cum hoc ex impetu facient, cum silentium sibi imperare non poterunt; talis laudatio aliquid exhortationis affert ipsis audientibus et animos adulescentium exstimulat. At ad rem commoveantur, non ad verba composita; alioquin nocet illis eloquentia, si non rerum cupiditatem facit sed sui.
[15] Differam hoc in praesentia; desiderat enim propriam et longam exsecutionem, quemadmodum populo disserendum, quid sibi apud populum permittendum sit, quid populo apud se. Damnum quidem fecisse philosophiam non erit dubium postquam prostituta est; sed potest in penetralibus suis ostendi, si modo non institorem sed antistitem nancta est. Vale.
出典は『倫理書簡集』第5巻・書簡52番(Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium, Liber V, Epistula LII、The Latin Library所収)です。