Nescit esse se caecam.
彼女は、自分が盲目であることを知らない。
君の手紙を受け取った。
ただし、君がそれを送ってから、もう何か月もたっていた。
だから、その手紙を持ってきた者に、君が今何をしているのか尋ねるのは、無駄だと思った。
もし彼がそれを覚えているなら、よほど記憶力のよい人間だろう。
けれど私は、君が今どこにいようと、何をしているか分かるような生き方を、すでにしていると信じたい。
君が日々していることは、ほかでもない。
自分を少しずつよくすること。
誤りを一つずつ手放すこと。
そして、これまで物事のせいだと思っていた欠点が、実は自分自身のものだったと知ることである。
私たちは、ある欠点を場所や時代のせいにする。
けれど、それらは私たちがどこへ移っても、ついてくる。
君は、ハルパステを知っているだろう。
妻のもとにいた、道化役の女性である。
相続の荷物のように、私の家に残された者だ。
私自身は、こうした異形(見世物的な存在)にひどく嫌悪を抱いている。
もし道化を見て笑いたくなったなら、遠くまで探す必要はない。
私は、自分自身を笑えばよい。
そのハルパステが、突然、目が見えなくなった。
信じがたい話をしているように聞こえるだろう。
だが、本当のことだ。
彼女は、自分が盲目になったことを知らない。
何度も世話役に、別の部屋へ移してほしいと頼む。
そして、こう言うのだ。
「この家は暗すぎます」と。
ハルパステのことで私たちが笑っていることは、実は私たちすべてに起きている。
誰も、自分が貪欲だとは思わない。
誰も、自分が欲に駆られているとは思わない。
それでも、目の見えない人は案内人を求める。
ところが私たちは、案内人もなしに迷い歩きながら、こう言う。
「私は野心家ではない。ローマでは、そうでもしなければ生きていけないのだ」
「私は浪費家ではない。ただ、この町で暮らすには金がかかるのだ」
「怒りっぽいのは私の欠点ではない」
「まだ人生の方針が定まらないのは、若さのせいだ」
なぜ、私たちは自分を欺くのか。
私たちの悪は、外から来るのではない。
それは私たちの内にある。
体のいちばん深いところに、居座っている。
だから私たちは、健康へ戻るのが難しい。
自分が病んでいることを、知らないからである。
仮に治療を始めたとしても、これほど多くの病を、これほど強く根づいた病を、いつになれば振り払えるのだろうか。
今の私たちは、医者を呼ぶことさえしていない。
もし病が新しいうちに呼んでいれば、医者の仕事はもっと容易だったはずである。
まだ柔らかく、まだ世慣れていない心なら、正しい道を示す者に従うこともできただろう。
自然へ戻ることは、難しいことではない。
難しいのは、自然から大きく離れてしまった者だけである。
私たちは、健全な心の持ち方を学ぶことを恥じる。
しかし、もしこの技術の教師を求めることが恥ずかしいというなら、これほど大きな善が偶然に自分の中へ流れ込んでくるなどとは、もう期待しないほうがよい。
努力しなければならない。
とはいえ、本当のことを言えば、その努力は大きなものではない。
ただし、それは心のゆがみが固まってしまう前に、心を形づくり直し、正し始めるならの話である。
だが私は、固まってしまった者についても、なお絶望しない。
根気強い働きかけと、集中した丁寧な手当てによって、屈服しないものはない。
曲がった木でも、まっすぐに戻すことはできる。
反った梁も、熱を加えれば伸びる。
本来とは違う形に育ったものも、私たちの必要に応じて作り直される。
それなら、心はなおさら形を受け入れやすい。
心は柔らかく、どんな液体よりもしなやかに従う。
そもそも心とは、ある状態にある気息のようなものではないか。
そして気息は、ほかのどんな素材よりも薄いぶん、ほかのどんな素材よりも形を変えやすい。
だから、ルキリウスよ、私たちについて希望を持つことを妨げるものはない。
悪がすでに私たちをつかんでいるからといって。
長いあいだ、悪が私たちを占有してきたからといって。
よい心が、悪い心より先に人へ来ることはない。
私たちは皆、まず悪に先取りされている。
徳を学ぶとは、悪徳を学びほぐすことである。
だからこそ、私たちはいっそう勇気をもって、自分を正す仕事に向かわなければならない。
いったん善が私たちに委ねられれば、それは永遠の所有となる。
徳は、学んだあとに忘れられるものではない。
本来その場所に属さないものは、居座るのが難しい。
だから追い払うことができる。
根こそぎ取り除くことができる。
しかし、自分にふさわしい場所へ来たものは、しっかりと根を下ろす。
徳は自然にかなっている。
悪徳は、自然に反し、自然に敵対している。
徳は、いったん受け入れられれば、出ていかない。
守ることも難しくない。
ただし、そこへ向かう最初の一歩だけは険しい。
弱く病んだ心は、まだ知らないものを恐れる。
だから、自分を無理にでも始めさせなければならない。
始めてしまえば、その薬は苦くない。
なぜなら哲学は、私たちを癒やしながら、その瞬間からすでに喜びを与えるからである。
ほかの治療では、健康を取り戻したあとに、ようやく喜びが来る。
しかし哲学は、同時に私たちを救い、同時に甘美である。
Philosophia pariter et salutaris et dulcis est.
哲学は、癒やしであると同時に、甘美でもある。
Vale.
*1 ハルパステ:セネカの妻に仕えていた道化役の女性。本書簡以外に彼女についての記録は残っておらず、経歴の詳細は不明である。
*2 相続の荷物:ローマ社会において奴隷は家財の一部とみなされ、婚姻や相続によって主人が変わることが一般的だった。ハルパステもまた、妻の実家から嫁入り道具のように引き継がれた身の上だったと考えられる。当時の身分制度のもとでは、奴隷は本人の意思と関わりなく譲渡・移動させられる存在であった(ⅩⅬⅦでは自由の帽子=pilleumに触れ、奴隷解放の慣習を示唆したが、身分制度そのものの説明はしていない)。
*3 道化(fatua):ローマの富裕な家庭では、身体的特徴や知的な障害を持つ人々を「道化」として召し抱え、余興として見世物にする慣習があった。セネカはこの慣習そのものに強い嫌悪を示している。
*4 反った梁の比喩:古代の建築・木工技術では、木材に熱を加えて歪みを矯正する技法が広く知られていた。セネカはこれを、心の歪みも矯正しうることの比喩として用いている。
*5 気息(spiritus):ストア派の哲学では、魂(精神)は「プネウマ」と呼ばれる精妙な気息状の物質であると考えられていた。セネカはこの伝統的な概念を踏まえ、心の柔軟性・可塑性を論じている。
L. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[1] Epistulam tuam accepi post multos menses quam miseras; supervacuum itaque putavi ab eo qui afferebat quid ageres quaerere. Valde enim bonae memoriae est, si meminit; et tamen spero te sic iam vivere ut, ubicumque eris, sciam quid agas. Quid enim aliud agis quam ut meliorem te ipse cotidie facias, ut aliquid ex erroribus ponas, ut intellegas tua vitia esse quae putas rerum? Quaedam enim locis et temporibus adscribimus; at illa, quocumque transierimus, secutura sunt.
[2] Harpasten, uxoris meae fatuam, scis hereditarium onus in domo mea remansisse. Ipse enim aversissimus ab istis prodigiis sum; si quando fatuo delectari volo, non est mihi longe quaerendus: me rideo. Haec fatua subito desiit videre. Incredibilem rem tibi narro, sed veram: nescit esse se caecam; subinde paedagogum suum rogat ut migret, ait domum tenebricosam esse.
[3] Hoc quod in illa ridemus omnibus nobis accidere liqueat tibi: nemo se avarum esse intellegit, nemo cupidum. Caeci tamen ducem quaerunt, nos sine duce erramus et dicimus, ‘non ego ambitiosus sum, sed nemo aliter Romae potest vivere; non ego sumptuosus sum, sed urbs ipsa magnas impensas exigit; non est meum vitium quod iracundus sum, quod nondum constitui certum genus vitae: adulescentia haec facit’.
[4] Quid nos decipimus? non est extrinsecus malum nostrum: intra nos est, in visceribus ipsis sedet, et ideo difficulter ad sanitatem pervenimus quia nos aegrotare nescimus. Si curari coeperimus, quando tot morborum tantas vires discutiemus? Nunc vero ne quaerimus quidem medicum, qui minus negotii haberet si adhiberetur ad recens vitium; sequerentur teneri et rudes animi recta monstrantem.
[5] Nemo difficulter ad naturam reducitur nisi qui ab illa defecit: erubescimus discere bonam mentem. At mehercules, si turpe est magistrum huius rei quaerere, illud desperandum est, posse nobis casu tantum bonum influere: laborandum est et, ut verum dicam, ne labor quidem magnus est, si modo, ut dixi, ante animum nostrum formare incipimus et recorrigere quam indurescat pravitas eius.
[6] Sed nec indurata despero: nihil est quod non expugnet pertinax opera et intenta ac diligens cura. Robora in rectum quamvis flexa revocabis; curvatas trabes calor explicat et aliter natae in id finguntur quod usus noster exigit: quanto facilius animus accipit formam, flexibilis et omni umore obsequentior! Quid enim est aliud animus quam quodam modo se habens spiritus? vides autem tanto spiritum esse faciliorem omni alia materia quanto tenuior est.
[7] Illud, mi Lucili, non est quod te impediat quominus de nobis bene speres, quod malitia nos iam tenet, quod diu in possessione nostri est: ad neminem ante bona mens venit quam mala; omnes praeoccupati sumus; virtutes discere vitia dediscere est.
[8] Sed eo maiore animo ad emendationem nostri debemus accedere quod semel traditi nobis boni perpetua possessio est; non dediscitur virtus. Contraria enim male in alieno haerent, ideo depelli et exturbari possunt; fideliter sedent quae in locum suum veniunt. Virtus secundum naturam est, vitia inimica et infesta sunt.
[9] Sed quemadmodum virtutes receptae exire non possunt facilisque earum tutela est, ita initium ad illas eundi arduum, quia hoc proprium imbecillae mentis atque aegrae est, formidare inexperta; itaque cogenda est ut incipiat. Deinde non est acerba medicina; protinus enim delectat, dum sanat. Aliorum remediorum post sanitatem voluptas est, philosophia pariter et salutaris et dulcis est. Vale.
出典は『倫理書簡集』第5巻・書簡50番(Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium, Liber V, Epistula L、The Latin Library所収)です。