ⅬⅢ|魂の病に気づけ

Quo quis peius se habet, minus sentit.

具合が悪ければ悪いほど、それだけ気づかなくなる。


船に乗るよう説得された私に、説得できないことなど何があろうか。
私は凪いだ海に船出した。
空は間違いなく、汚れた雲で重く垂れ込めていた。
そうした雲は、たいてい雨か風になって解ける。
だが私は、貴君のパルテノペ*1 からプテオリ*2 までのわずかな距離ならば、たとえ空模様が不安定で今にも荒れそうであっても、うまく抜けられるだろうと思った。
そこで、少しでも早く渡りきろうと、すべての湾を切り抜けるべく、まっすぐ沖合を通ってネシス*3 へと舵を取った。

 

すでに、進むも戻るも変わらないところまで来てしまうと、まず、私を誘い込んだあの凪は消え去った。
まだ嵐にはなっていなかったが、すでに海は傾き始め、波はしだいに頻繁になっていった。
私は舵取りに、どこかの岸に降ろしてくれと頼み始めた。
彼は、この辺りの岸は険しく港もなく、嵐の中で陸地ほど恐ろしいものはない、と言った。

 

だが私は、危険を意に介する余裕もないほど、ひどい状態だった。
だらだらと長引いて出口のない船酔いが私を苦しめていたのだ。
胆汁を揺り動かすだけで、吐き出させてはくれない船酔いが。
そこで私は舵取りに詰め寄り、彼が望むと望まざるとにかかわらず、岸を目指すよう強いた。
その岸に近づくと、私はウェルギリウスの詩句*4 ——「船首を沖へ向けよ」とか「錨を船首から投げよ」とか——が実行されるのを待たなかった。
冷水浴*5 の古くからの愛好者であることを思い出し、冷水浴者にふさわしく、外套を着たまま海に身を投げたのである。

 

険しい岩場を這い進み、道を探し、道を切り開きながら、私がどれほどの目に遭ったと思うかね。
船乗りたちが陸地を恐れるのも当然だと分かった。
自分自身に耐えられなかった私が耐え忍んだことは、信じがたいほどだ。
これだけは知っておいてほしい。
ユリシーズ*6 は、行く先々で難破するほど怒れる海に生まれついていたのではない。
ただ、船酔い体質だっただけなのだ。
そして私は、どこへ船で行かねばならないとしても、二十年目にようやく着くことだろう。

 

私の胃が——それは君も知るとおり、海を離れても船酔いから逃れられない性質なのだが——ようやく落ち着き、身体をオイルマッサージで回復させたとき、私はこう考え始めた。
私たちが自分の欠点をどれほど忘れ去っているか、と。
絶えず自らを思い出させる身体の欠点についてさえそうなのだから、大きければ大きいほどかえって隠れてしまう、あの欠点についてはなおさらだ。

 

軽い発熱の兆しは人を欺く。
だが、それが増していき、本物の熱が燃え上がると、頑健で我慢強い者からさえ、認めざるを得ない告白を引き出す。
足が痛み、関節がちくちくと痛みを感じる。
それでも私たちはまだごまかし、足首をくじいたのだとか、何かの運動で疲れたのだと言う。
病が疑わしく、まだ始まったばかりのうちは、別の名前が探される。
だが、それが足首の周りを締め上げるように腫れ、両足をゆがめてしまえば、痛風だと認めざるを得なくなる。

 

ところが、魂を冒す病では、逆のことが起こる。
具合が悪ければ悪いほど、それだけ気づかなくなるのだ。
親愛なるルキリウスよ、驚くには当たらない。
浅く眠る者は、休んでいる間にも夢を見て、時には眠りながら自分が眠っていることに気づきさえする。
しかし深い眠りは夢さえも消し去り、自分自身についていかなる自覚も持てないほど深く魂を沈めてしまうのだから。

 

なぜ誰も自分の欠点を認めないのか。
それは、今もなおその欠点の中にいるからだ。
夢を語れるのは目覚めている者だけであり、自分の欠点を認めることは、健全であることの証しなのだ。
だから私たちは目覚めよう。
そうすれば自分の過ちを論じ、正すことができる。
だが、私たちを目覚めさせてくれるのは哲学だけであり、この重い眠りを振り払ってくれるのも哲学だけだ。
哲学に、君の全てを捧げなさい。
君はそれにふさわしく、それも君にふさわしい。
互いの腕の中へ進み入りなさい。
他のすべてのものに対しては、きっぱりと、あからさまに、否と言いなさい。
哲学を、恩着せがましく施される程度にしか学ばないというのでは意味がないのだから。

 

もし君が病気であったなら、家事の心配は後回しにし、法廷の仕事も頭から消え去り、休息を割いてまで弁護に立つ価値のある相手など誰もいないと思うだろう。
そして、一刻も早く病から解放されることだけを、全身全霊で目指すだろう。
それなら、どうだろうか。
今もまた、同じことをすべきではないか。
あらゆる障害を捨て去り、善き心のために時間を空けなさい。
忙しくしたままでは、誰もそこにたどり着けない。
哲学はみずからの支配権を行使する。
哲学は時間を与える側であって、受け取る側ではない。
片手間の仕事ではない。
哲学は常なるものであり、女主人であり、そこにいて命じるものなのだ。

 

アレクサンドロス*7 は、ある都市が領地の一部と全財産の半分を差し出すと申し出たとき、こう言った。
「私がアジアに来たのは、あなた方が私に与えるものを受け取るためではなく、私が残したものをあなた方が持てるようにするためだ」と。
哲学もまた、あらゆる物事に対して同じことを言う。
「私は、あなた方が余らせた時間を受け取るつもりはない。むしろ、私が退けた時間を、あなた方が持つことになるのだ」と。

 

心をすべてこちらに向けなさい。
哲学のそばに座り、それを大切に育みなさい。
そうすれば、君とその他の人々との間には、途方もない隔たりが生まれるだろう。
君はあらゆる人間を大きく引き離すだろうが、神々が君を引き離す差はそれほど大きくはない。
君と神々の間に何が残るのか、と問うだろうか。
神々は、より長く在り続けるというだけだ。
だが、まことに、大きなものをわずかな空間に閉じ込めるのは、偉大な職人のなせる業なのだ。
賢者にとっては、自分の生涯こそが、神にとっての永遠に等しいだけの広がりを持つ。
賢者が神に勝る点さえ一つある。
神は自然の恩恵によって恐れを持たないが、賢者は自分自身の力によって恐れを持たないのだ。

 

見よ、これこそ偉大なことだ。
人間の弱さを持ちながら、神の安らぎを持つということは。
哲学の力は、あらゆる偶然の力を打ち砕くのに、信じがたいほど強い。
いかなる武器も、その身には突き刺さらない。
哲学は守られ、堅固である。
ある武器は疲れさせて力を失わせ、まるで軽い矢のようにゆったりと衣の袖をかわして避け、またある武器は打ち砕いて、それを放った者自身のもとへ跳ね返す。

 


Sola autem nos philosophia excitabit, sola somnum excutiet gravem.

だが、私たちを目覚めさせてくれるのは哲学だけであり、この重い眠りを振り払ってくれるのも哲学だけだ。

Vale.


*1 パルテノペ:ナポリの古い(ギリシャ由来の)雅名。セネカはルキリウスがナポリにいたことを踏まえてこう呼んでいる。

*2 プテオリ:現在のポッツオーリ。ナポリ湾を挟んだ対岸の港町。

*3 ネシス:ナポリ湾に浮かぶ小島(現在のニシダ島)。沖合を通る近道の目印として言及される。

*4 ウェルギリウスの詩句:『アエネーイス』に見られる、船が着岸する際の定型的な描写。セネカは正規の手順を待たずに海へ飛び込んだ、という自虐のために引用している。

*5 冷水浴:冷水に浸かる健康法の実践者(プシュクロルーテース)。ストア・ピタゴラス系の一部が実践した養生法で、セネカ自身も愛好していた。

*6 ユリシーズ:ホメロス『オデュッセイア』の主人公。航海中に幾度も難破する人物として知られる。

*7 アレクサンドロス:アレクサンドロス大王。ペルシア遠征中のある都市とのやり取りの逸話として引用される。


LIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

[1] Quid non potest mihi persuaderi, cui persuasum est ut navigarem? Solvi mari languido; erat sine dubio caelum grave sordidis nubibus, quae fere aut in aquam aut in ventum resolvuntur, sed putavi tam pauca milia a Parthenope tua usque Puteolos subripi posse, quamvis dubio et impendente caelo. Itaque quo celerius evaderem, protinus per altum ad Nesida derexi praecisurus omnes sinus.

[2] Cum iam eo processissem ut mea nihil interesset utrum irem an redirem, primum aequalitas illa quae me corruperat periit; nondum erat tempestas, sed iam inclinatio maris ac subinde crebrior fluctus. Coepi gubernatorem rogare ut me in aliquo litore exponeret: aiebat ille aspera esse et importuosa nec quicquam se aeque in tempestate timere quam terram.

[3] Peius autem vexabar quam ut mihi periculum succurreret; nausia enim me segnis haec et sine exitu torquebat, quae bilem movet nec effundit. Institi itaque gubernatori et illum, vellet nollet, coegi, peteret litus. Cuius ut viciniam attigimus, non exspecto ut quicquam ex praeceptis Vergilii fiat, “obvertunt pelago proras” aut “ancora de prora iacitur”: memor artificii mei vetus frigidae cultor mitto me in mare, quomodo psychrolutam decet, gausapatus.

[4] Quae putas me passum dum per aspera erepo, dum viam quaero, dum facio? Intellexi non immerito nautis terram timeri. Incredibilia sunt quae tulerim, cum me ferre non possem: illud scito, Ulixem non fuisse tam irato mari natum ut ubique naufragia faceret: nausiator erat. Et ego quocumque navigare debuero vicensimo anno perveniam.

[5] Ut primum stomachum, quem scis non cum mari nausiam effugere, collegi, ut corpus unctione recreavi, hoc coepi mecum cogitare, quanta nos vitiorum nostrorum sequeretur oblivio, etiam corporalium, quae subinde admonent sui, nedum illorum quae eo magis latent quo maiora sunt.

[6] Levis aliquem motiuncula decipit; sed cum crevit et vera febris exarsit, etiam duro et perpessicio confessionem exprimit. Pedes dolent, articuli punctiunculas sentiunt: adhuc dissimulamus et aut talum extorsisse dicimus nos aut in exercitatione aliqua laborasse. Dubio et incipiente morbo quaeritur nomen, qui ubi ut talaria coepit intendere et utrosque distortos pedes fecit, necesse est podagram fateri.

[7] Contra evenit in his morbis quibus afficiuntur animi: quo quis peius se habet, minus sentit. Non est quod mireris, Lucili carissime; nam qui leviter dormit, et species secundum quietem capit et aliquando dormire se dormiens cogitat: gravis sopor etiam somnia exstinguit animumque altius mergit quam ut in ullo intellectu sui sit.

[8] Quare vitia sua nemo confitetur? quia etiam nunc in illis est: somnium narrare vigilantis est, et vitia sua confiteri sanitatis indicium est. Expergiscamur ergo, ut errores nostros coarguere possimus. Sola autem nos philosophia excitabit, sola somnum excutiet gravem: illi te totum dedica. Dignus illa es, illa digna te est: ite in complexum alter alterius. Omnibus aliis rebus te nega, fortiter, aperte; non est quod precario philosopheris.

[9] Si aeger esses, curam intermisisses rei familiaris et forensia tibi negotia excidissent nec quemquam tanti putares cui advocatus in remissione descenderes; toto animo id ageres ut quam primum morbo liberareris. Quid ergo? non et nunc idem facies? omnia impedimenta dimitte et vaca bonae menti: nemo ad illam pervenit occupatus. Exercet philosophia regnum suum; dat tempus, non accipit; non est res subsiciva; ordinaria est, domina est, adest et iubet.

[10] Alexander cuidam civitati partem agrorum et dimidium rerum omnium promittenti “eo” inquit “proposito in Asiam veni, ut non id acciperem quod dedissetis, sed ut id haberetis quod reliquissem.” Idem philosophia rebus omnibus: “non sum hoc tempus acceptura quod vobis superfuerit, sed id vos habebitis quod ipsa reiecero.”

[11] Totam huc converte mentem, huic asside, hanc cole: ingens intervallum inter te et ceteros fiet; omnes mortales multo antecedes, non multo te dii antecedent. Quaeris quid inter te et illos interfuturum sit? diutius erunt. At mehercules magni artificis est clusisse totum in exiguo; tantum sapienti sua quantum deo omnis aetas patet. Est aliquid quo sapiens antecedat deum: ille naturae beneficio non timet, suo sapiens.

[12] Ecce res magna, habere imbecillitatem hominis, securitatem dei. Incredibilis philosophiae vis est ad omnem fortuitam vim retundendam. Nullum telum in corpore eius sedet; munita est, solida; quaedam defetigat et velut levia tela laxo sinu eludit, quaedam discutit et in eum usque qui miserat respuit. Vale.

出典は『倫理書簡集』第Ⅵ巻・書簡53番(Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium, Liber Ⅵ, Epistula LIII、The Latin Library所収)です。