Unus autem dies gradus vitae est.
一日は、それだけで人生の一段である。
ルキリウス。
どこを向いても、私は自分の老いを見せられる。
先日、郊外の別荘へ行った。
建物が傷んでいて、修繕費がかさむことに私は不満を言った。
管理人は言った。
自分の怠慢ではありません。
できることはすべてしています。
ただ、この屋敷が古いのです。
古い。
その屋敷は、私の手の中で育ったものだった。
私が若かったころに建て、私と一緒に年を取ってきたものだった。
石でできたものさえ、私と同じ年になればこれほど崩れるのか。
それなら、この私には何が待っているのだろう。
私は腹を立てた。
そして、腹を立てるための次の口実をすぐにつかんだ。
庭のプラタナスを見て、私は言った。
これは明らかに手入れを怠っている。
葉がないではないか。
枝は節くれ立ち、枯れ、幹は痩せて荒れている。
根元を掘り返し、水をやっていれば、こんな姿にはならない。
管理人は、私の守護神にかけて誓った。
手入れはしています。
何ひとつ怠っていません。
ただ、この木々が年老いているのです。
ここだけの話だが、私はその木々を自分で植えた。
最初の葉が開くのも見ていた。
私は門の方を向いた。
そこに、すっかり衰えた老人がいた。
私は言った。
あれは誰だ。
ずいぶん年老いた男だな。
門のそばに置かれているのは、もっともなことだ。
もう外へ出ていくばかりの人間に見える。
どこから連れてきたのだ。
他人の死人を拾ってきて、何が楽しいのだ。
すると、その男が言った。
私をお分かりになりませんか。
私はフェリキオ*1 です。
あなたが昔、小さな人形を持ってきてくださった、あのフェリキオです。
管理人フィロシトゥスの息子です。
あなたに可愛がっていただいた子どもです。
私は言った。
これは完全に錯乱している。
私の可愛がっていた少年が、こんな老人になるはずがない。
――もっとも、ちょうど今、歯が抜け落ちているところだから、少年に戻ったとも言えるが。
私は、その郊外の別荘に感謝しなければならない。
どこを向いても、自分の老いを見せてくれたのだから。
老いを抱きしめよう。
老いを愛そう。
老いは、使い方を知る者には、喜びに満ちている。
果実は、終わりに近づくころがもっとも甘い。
少年期の美しさも、去りぎわにもっとも強く光る。
酒を愛する者が喜ぶのは、最後の一杯である。
酔いを完成させる、その一杯である。
すべての快楽は、自分の中でもっとも甘いものを、終わりの方へ残しておく。
人生も同じだ。
傾き始めた年齢は、まだ落下ではない。
緩やかに下りながら、そこにしかない深い味わいがある。
そして、老いをその屋根瓦の端に立てて見ても、そこにはそこだけの喜びがある。
いや、こう言った方がよいかもしれない。
もはや快楽を必要としないこと。
それ自体が、快楽の代わりになる。
欲望を疲れさせること。
欲望を背後に置いてくること。
それは、なんと甘いことだろう。
あなたは言うかもしれない。
死を目の前に置いて生きるのは、つらいことではありませんか。
だが、死は老人だけの前にあるのではない。
若者の前にもある。
私たちは、年齢順に呼び出されるのではない。
それに、どれほど年老いた人間であっても、あと一日を望むことは不当ではない。
一日は、人生の一段である。
人の一生は、いくつもの部分からできている。
大きな輪の中に、小さな輪が入っている。
最も大きな輪は、誕生の日から最後の日までを囲む。
その内側に、青年期を囲む輪がある。
さらに内側に、幼年期を囲む輪がある。
一年もまた、それ自体で一つの輪である。
その輪が積み重なって、人生が形づくられる。
月は、さらに狭い輪である。
そして最も小さな輪が、一日である。
けれども、一日にも始まりと終わりがある。
朝があり、夕べがある。
日の出があり、日の入りがある。
だからヘラクレイトス*2 は言った。
一日は、すべての日に等しい。
この言葉は、人によって違う意味に受け取られた。
ある人は、すべての日が同じ時間数を持つという意味だと考えた。
たしかに、それは間違いではない。
一日を二十四時間と見るなら、どの日も等しい。
昼が失ったものを、夜が受け取るからである。
だが、別の人はこう考えた。
一日がすべての日に等しいのは、似ているからだ。
どれほど長い時間の広がりも、一日の中にないものを持ってはいない。
光がある。
闇がある。
始まりがある。
終わりがある。
永遠と呼ばれるほど長い時間も、結局はこの交替を増やしているだけである。
種類の違うものを加えているのではない。
短い日も、長い日も、同じ構造を持っている。
だから、すべての日をこのように整えなさい。
まるでその日が、行列の最後を閉じる日であるかのように。
まるでその日が、あなたの生を完成させる日であるかのように。
パクウィウス*3 という男がいた。
彼はシリアを長く支配し、まるで自分の所有物であるかのように扱った。
彼は毎日、自分の葬儀のような宴を開いた。
酒を飲み、葬送の食事を用意させた。
そして夕食のあと、寝室へ運ばれていった。
そのとき、取り巻きたちは音楽に合わせて、こう歌った。
彼は生き終えた。
彼は生き終えた。
彼は毎日、自分を葬っていたのである。
彼が悪い良心からしていたことを、私たちはよい良心からしよう。
眠りにつく前に、喜びをもってこう言おう。
私は生きた。
運命が私に与えた道を、私は歩み終えた。
これはウェルギリウス*4 の言葉である。
もし神が明日を加えてくれるなら、私たちはそれを喜んで受け取ればよい。
明日を不安なく待てる人。
自分自身を静かに所有している人。
その人こそ、最も幸福である。
私は生きた。
そう言える人は、毎朝、余分に与えられたものとして目覚める。
さて、そろそろ手紙を閉じなければならない。
あなたは言うだろう。
今日は、何の贈り物も持たずに手紙が来るのですか。
心配しなくてよい。
この手紙も、何かを持っている。
いや、何かどころではない。
大きなものを持っている。
これほど立派な言葉が、ほかにあるだろうか。
必要に縛られて生きるのは悪いことだ。
だが、必要に縛られて生きなければならないという必要はない。
これはエピクロス*5 の言葉である。
なぜ、必要があると言えるだろう。
自由へ向かう道は、いたるところに開いている。
短い道もある。
容易な道もある。
私たちは神に感謝しよう。
誰も、生に縛りつけられたままでいることを絶対に強いられてはいないのだから。
必要そのものを、踏み越えることさえできるのだから。
あなたは言うだろう。
それはエピクロスの言葉ではありませんか。
なぜ、他人のものを持ってくるのですか。
真実であるものは、私のものだ。
私はこれからも、エピクロスをあなたに差し出すつもりでいる。
言葉を、誰が言ったかで測る人たちがいる。
何が言われているかを見ずに、誰の言葉かだけを見る人たちがいる。
そういう人たちに、知ってもらうためである。
最もよいものは、誰か一人の所有物ではない。
すべての人に開かれている。
Quod verum est, meum est.
真実であるものは、すでに私のものだ。
Vale.
※1 フェリキオ:セネカがかつて子どもとして可愛がっていた奴隷。彼が「昔、小さな人形を持ってきてくださった」と語るのは、サトゥルナリア祭で子どもに贈られた小像を指す。
※2 ヘラクレイトス:古代ギリシアの哲学者。難解な表現で知られ、「暗い人」とも呼ばれた。
※3 パクウィウス:シリア総督として知られる人物。ここでは、毎日自分の葬儀を模した宴を行った例として引かれている。
※4 ウェルギリウス:ローマの詩人。引用句「私は生きた。運命が私に与えた道を歩み終えた」は『アエネイス』第四巻に由来する。
※5 エピクロス:快楽主義の哲学者。ただしここでの「快楽」は放縦ではなく、苦痛や不安から離れた平静を意味する。なお、ここで語られる「自由」は古代哲学における極限状況の議論であり、現代的な自死の勧めとして読むべきではない。
Epistula XII
[1] Seneca Lucilio suo salutem.
Quocumque me verti, argumenta senectutis meae video. Veneram in suburbanum meum et querebar de impensis aedificii dilabentis. Ait vilicus mihi non esse neglegentiae suae vitium, omnia se facere, sed villam veterem esse. Haec villa inter manus meas crevit; quid mihi futurum est, si tam putria sunt aetatis meae saxa?
[2] Iratus illi proximam occasionem stomachandi arripio. “Apparet,” inquam, “has platanos neglegi; nullas habent frondes. Quam nodosi sunt et retorridi rami, quam tristes et squalidi trunci! Hoc non accideret, si quis has circumfoderet, si irrigaret.” Iurat per genium meum se omnia facere, in nulla re cessare curam suam, sed illas vetulas esse. Quod intra nos sit, ego illas posueram, ego illarum primum videram folium.
[3] Conversus ad ianuam “Quis est iste?” inquam, “iste decrepitus et merito ad ostium admotus? Foras enim spectat. Unde istunc nactus es? Quid te delectavit alienum mortuum tollere?” At ille “Non cognoscis me?” inquit. “Ego sum Felicio, cui solebas sigillaria adferre. Ego sum Philositi vilici filius, deliciolum tuum.” “Perfecte,” inquam, “iste delirat. Pupulus etiam delicium meum factus est? Prorsus potest fieri; dentes illi cum maxime cadunt.”
[4] Debeo hoc suburbano meo, quod mihi senectus mea, quocumque adverteram, apparuit. Complectamur illam et amemus; plena est voluptatis, si illa scias uti. Gratissima sunt poma, cum fugiunt; pueritiae maximus in exitu decor est; deditos vino potio extrema delectat, illa quae mergit, quae ebrietati summam manum imponit.
[5] Quod in se iucundissimum omnis voluptas habet, in finem sui differt. Iucundissima est aetas devexa iam, non tamen praeceps. Et illam quoque in extrema tegula stantem iudico habere suas voluptates. Aut hoc ipsum succedit in locum voluptatum, nullis egere. Quam dulce est cupiditates fatigasse ac reliquisse!
[6] “Molestum est,” inquis, “mortem ante oculos habere.” Primum ista tam seni ante oculos debet esse quam iuveni. Non enim citamur ex censu. Deinde nemo tam senex est, ut improbe unum diem speret. Unus autem dies gradus vitae est. Tota aetas partibus constat et orbes habet circumductos maiores minoribus. Est aliquis, qui omnes complectatur et cingat; hic pertinet a natali ad diem extremum. Est alter, qui annos adulescentiae cludit. Est qui totam pueritiam ambitu suo adstringit. Est deinde per se annus in se omnia continens tempora, quorum multiplicatione vita componitur. Mensis artiore praecingitur circulo. Angustissimum habet dies gyrum, sed et hic ab initio ad exitum venit, ab ortu ad occasum.
[7] Ideo Heraclitus, cui cognomen fecit orationis obscuritas, “Unus,” inquit, “dies par omni est.” Hoc alius aliter excepit. Dixit enim parem esse horis, nec mentitur; nam si dies est tempus viginti et quattuor horarum, necesse est omnes inter se dies pares esse, quia nox habet, quod dies perdidit.
[8] Alius ait parem esse unum diem omnibus similitudine; nihil enim habet longissimi temporis spatium, quod non et in uno die invenias, lucem et noctem, et in aeternum dies vices plures facit istas, non alias contractior, alias productior. Itaque sic ordinandus est dies omnis, tamquam cogat agmen et consummet atque expleat vitam.
Pacuvius, qui Syriam usu suam fecit, cum vino et illis funebribus epulis sibi parentaverat, sic in cubiculum ferebatur a cena, ut inter plausus exoletorum hoc ad symphoniam caneretur: βεβίωται, βεβίωται.
[9] Nullo non se die extulit. Hoc, quod ille ex mala conscientia faciebat, nos ex bona faciamus et in somnum ituri laeti hilaresque dicamus:
Vixi et quem dederat cursum fortuna, peregi.
Crastinum si adiecerit deus, laeti recipiamus. Ille beatissimus est et securus sui possessor, qui crastinum sine sollicitudine exspectat. Quisquis dixit “vixi,” cotidie ad lucrum surgit.
[10] Sed iam debeo epistulam includere. “Sic,” inquis, “sine ullo ad me peculio veniet?” Noli timere; aliquid secum fert. Quare aliquid dixi? Multum. Quid enim hac voce praeclarius, quam illi trado ad te perferendam? “Malum est in necessitate vivere; sed in necessitate vivere necessitas nulla est.” Quidni nulla sit? Patent undique ad libertatem viae multae breves, faciles. Agamus deo gratias, quod nemo in vita teneri potest. Calcare ipsas necessitates licet.
[11] “Epicurus,” inquis, “dixit. Quid tibi cum alieno?” Quod verum est, meum est. Perseverabo Epicurum tibi ingerere, ut isti, qui in verba iurant, nec quid dicatur aestimant, sed a quo, sciant, quae optima sunt, esse communia. Vale.