Ⅺ|恥を知ること

Aliquem habeat animus quem vereatur.

心には、敬い、恥じる相手を持ちなさい。


あなたの友人が私のもとを訪ねてきた。

素質のある若者だった。

最初の言葉を交わすだけで、どれほどの魂と知性を持ち、すでにどこまで前進しているかがわかった。

 

彼は準備してきた言葉ではなく、不意をつかれた言葉を話した。

そして自分を取り戻そうとするとき、恥じらいをなかなか振り払えなかった。

顔の赤みが、深いところから滲み出てきた。

 

それは良い徴候だと、私は思う。

若者にとって、恥じらいは美徳の証だ。

 

そしてその赤みは、彼がどれほど成長し、すべての欠点を脱ぎ捨てても、賢者となった後でさえ、おそらくついてまわるだろう。

なぜなら、いかなる知恵も、身体と魂に生まれつき刻まれたものを消し去ることはできないからだ。

それは技によって和らげることはできても、征服することはできない。

 


最も堅固な人間でさえ、大勢の前に立てば汗が噴き出す。

膝が震える者もいる。

歯がぶつかり合う者もいる。

舌がもつれ、唇が固まる者もいる。

 

それは訓練によっても、経験によっても、取り除くことができない。

自然がその力を行使し、最も強靭な者にも、自らの本性を思い知らせる。

 

顔の赤みもまた、そうだ。

最も重厚な人物でさえ、突然赤らむことがある。

 

スッラ* が最も激烈だったのは、顔に血が上ったときだった。

ポンペイウス* の顔ほど柔和なものはなかったが、人前では必ず赤らんだ。

ファビアヌス* が元老院に証人として立ったとき、赤らんだのを私は覚えている。

その恥じらいが、彼をいっそう美しく見せた。

 

これは心の弱さから来るのではない。

慣れていない事態に直面した身体が、自然な素直さで反応しているだけだ。

 

役者でさえ、恐れや悲しみは演じられても、赤みだけは演じられない。

禁じることも、呼び寄せることも、できない。

命じられずに来て、命じられずに去る。

 

賢者であることは、この自然の反応を超えることを意味しない。

賢者でさえ、人間であることからは逃れられない。

 


さて、書簡の締めくくりに、ひとつの言葉を贈ろう。

心に刻んでほしいと思う、有益で救いある言葉を。

 

これはエピクロスが教えたことだ。

彼は私たちに、守り手と導き手を与えた。それは的外れではない。

 

罪を犯そうとする者に証人がいれば、罪の多くは消える。

 


Aliquis vir bonus nobis diligendus est ac semper ante oculos habendus, ut sic tamquam illo spectante vivamus et omnia tamquam illo vidente faciamus.

善き人を一人、愛し、常に目の前に置け。その人が見ているように生き、その人が見ているようにすべてを行え。


心には、敬う相手を持ちなさい。

その人の存在によって、自分だけの秘密の場でさえも、より清廉でいられるように。

 

その人が目の前にいるだけで自分を正せる人は、なんと幸いか。

その人を思い浮かべるだけで、自分を整えられる人は、なんと幸いか。

 

現前から記憶へ。

外からの視線は、やがて内側へと移る。

 

そうして人は、自分自身を敬えるようになる。

 


カトー* を選びなさい。

彼が厳格すぎると思うなら、より穏やかな人物ラエリウス* を選びなさい。

 

その人の生き方が気に入った者を選べばよい。

その言葉が、その顔つきが、魂をそのまま表している人を。

 

大切なのは名前ではない。

 

その人を守り手として、あるいは手本として、常に自分の前に置くことだ。

 

繰り返す。

自分の品性が自らを律せるよう、基準となる人が必要だ。

定規なしには、曲がったものは正せない。

 

Opus est aliquo ad quem mores nostri se ipsi exigant: nisi ad regulam prava non corriges.

自分の品性が自らを律せるよう、基準となる人が必要だ。定規なしには、曲がったものは正せない。

Vale.


※ スッラ(Sulla)― ローマの独裁官。その残忍さと顔の赤みはセネカが対照的な実例として挙げる。

※ ポンペイウス(Pompeius)― 共和政末期の将軍。温厚な容貌と人前での赤みで知られた。

※ ファビアヌス(Fabianus)― セネカが師と仰いだ哲学者。元老院での証言中に赤らんだ逸話をセネカ自身が目撃している。

※ カトー(Cato)― ストア派が理想的人物としてしばしば挙げる政治家。権力や世論に流されず、自らの信念に従って生きたことで知られる。

※ ラエリウス(Laelius)― 節度と人格の調和で知られたローマ人。セネカは「厳格すぎる理想像」が遠いと感じる人のために、より親しみやすい模範として名を挙げている。


XI. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

§1  Locutus est mecum amicus tuus bonae indolis, in quo quantum esset animi, quantum ingenii, quantum iam etiam profectus, sermo primus ostendit. Dedit nobis gustum, ad quem respondebit; non enim ex praeparato locutus est, sed subito deprehensus. Ubi se colligebat, verecundiam, bonum in adulescente signum, vix potuit excutere; adeo illi ex alto suffusus est rubor. Hic illum, quantum suspicor, etiam cum se confirmaverit et omnibus vitiis exuerit, sapientem quoque sequetur. Nulla enim sapientia naturalia corporis aut animi vitia ponuntur: quidquid infixum et ingenitum est lenitur arte, non vincitur.

§2  Quibusdam etiam constantissimis in conspectu populi sudor erumpit non aliter quam fatigatis et aestuantibus solet, quibusdam tremunt genua dicturis, quorundam dentes colliduntur, lingua titubat, labra concurrunt: haec nec disciplina nec usus umquam excutit, sed natura vim suam exercet et illo vitio sui etiam robustissimos admonet.

§3  Inter haec esse et ruborem scio, qui gravissimis quoque viris subitus affunditur. Magis quidem in iuvenibus apparet, quibus et plus caloris est et tenera frons; nihilominus et veteranos et senes tangit. Quidam numquam magis quam cum erubuerint timendi sunt, quasi omnem verecundiam effuderint;

§4  Sulla tunc erat violentissimus cum faciem eius sanguis invaserat. Nihil erat mollius ore Pompei; numquam non coram pluribus rubuit, utique in contionibus. Fabianum, cum in senatum testis esset inductus, erubuisse memini, et hic illum mire pudor decuit.

§5  Non accidit hoc ab infirmitate mentis sed a novitate rei, quae inexercitatos, etiam si non concutit, movet naturali in hoc facilitate corporis pronos; nam ut quidam boni sanguinis sunt, ita quidam incitati et mobilis et cito in os prodeuntis.

§6  Haec, ut dixi, nulla sapientia abigit: alioquin haberet rerum naturam sub imperio, si omnia eraderet vitia. Quaecumque attribuit condicio nascendi et corporis temperatura, cum multum se diuque animus composuerit, haerebunt; nihil horum vetari potest, non magis quam accersi.

§7  Artifices scaenici, qui imitantur affectus, qui metum et trepidationem exprimunt, qui tristitiam repraesentant, hoc indicio imitantur verecundiam. Deiciunt enim vultum, verba summittunt, figunt in terram oculos et deprimunt: ruborem sibi exprimere non possunt; nec prohibetur hic nec adducitur. Nihil adversus haec sapientia promittit, nihil proficit: sui iuris sunt, iniussa veniunt, iniussa discedunt.

§8  Iam clausulam epistula poscit. Accipe, et quidem utilem ac salutarem, quam te affigere animo volo: ‘aliquis vir bonus nobis diligendus est ac semper ante oculos habendus, ut sic tamquam illo spectante vivamus et omnia tamquam illo vidente faciamus’.

§9  Hoc, mi Lucili, Epicurus praecepit; custodem nobis et paedagogum dedit, nec immerito: magna pars peccatorum tollitur, si peccaturis testis assistit. Aliquem habeat animus quem vereatur, cuius auctoritate etiam secretum suum sanctius faciat. O felicem illum qui non praesens tantum sed etiam cogitatus emendat! O felicem qui sic aliquem vereri potest ut ad memoriam quoque eius se componat atque ordinet! Qui sic aliquem vereri potest cito erit verendus.

§10  Elige itaque Catonem; si hic tibi videtur nimis rigidus, elige remissioris animi virum Laelium. Elige eum cuius tibi placuit et vita et oratio et ipse animum ante se ferens vultus; illum tibi semper ostende vel custodem vel exemplum. Opus est, inquam, aliquo ad quem mores nostri se ipsi exigant: nisi ad regulam prava non corriges. Vale.