Nulli enim nisi audituro dicendum est.
聞くつもりのある者にだけ、語るべきである。
あなたは、私たちのマルケッリヌス*1 のことを尋ねた。
彼が今どうしているのか、知りたいと言う。
彼は、めったに私のところへ来ない。
理由は一つしかない。
真実を聞くのを恐れているからだ。
だが、その危険からは、もう遠ざかってしまっている。
聞くつもりのある者にだけ、語るべきだからである。
だから、ディオゲネス*2 や、ほかのキュニコス派*3 の人々については、昔から議論がある。
彼らは、誰に対しても遠慮なく語った。
通りすがりの人にまで忠告した。
だが、それは本当にすべきことだったのか。
耳の聞こえない人を叱って、何になるのか。
生まれつき、あるいは病によって、言葉を発せない人を責めて、何になるのか。
あなたは言うかもしれない。
「なぜ言葉を惜しむのか」と。
「言葉はただではないか」と。
「忠告した相手に役立つかどうかは分からない」と。
「だが、多くの人に忠告すれば、そのうち誰かには役立つはずだ」と。
「手いっぱいに種をまけばよい」と。
「多くを試みる者が、たまには成功しないはずがない」と。
だが、ルキリウスよ。
私は、それを大きな人間のすることだとは思わない。
言葉をばらまけば、その人の重みは薄まる。
本来なら正すことのできた相手に対しても、もう十分な力を持たなくなる。
弓を射る者は、たまに当てればよいのではない。
たまに外す程度でなければならない。
偶然に結果を出すものは、技術ではない。
知恵もまた、技術である。
だから、狙いを定めなければならない。
進む見込みのある者を選ばなければならない。
見込みがないと判断した者からは、退かなければならない。
ただし、早く見捨ててはならない。
絶望に近いところでも、最後の治療を試みなければならない。
私は、私たちのマルケッリヌスを、まだ見限ってはいない。
彼は、まだ救える。
ただし、すぐに手を差し伸べるならば、である。
もちろん、危険はある。
手を差し伸べる者が、逆に引きずり込まれるかもしれない。
彼には、強い才気がある。
だが、その力はすでに悪い方へ傾きつつある。
それでも私は、この危険に向かうつもりだ。
彼の悪いところを、あえて彼に見せるつもりだ。
彼は、いつものことをするだろう。
悲しんでいる人さえ笑わせるような機知を呼び出すだろう。
まず自分を笑いものにするだろう。
次に、私たちを笑いものにするだろう。
私が言おうとすることを、先回りして茶化すだろう。
彼は、私たちの哲学の学校を探り回るだろう。
そして哲学者たちに、施しを受けた者がいるではないかと言うだろう。
愛人を持つ者がいるではないかと言うだろう。
食欲に負けた者がいるではないかと言うだろう。
彼は、ある哲学者が姦通の中にいると示すだろう。
ある哲学者が酒場にいると示すだろう。
ある哲学者が宮廷にいると示すだろう。
さらに、あのしゃれた哲学者アリストン*4 を持ち出すだろう。
彼は、散歩用の道で議論をしていた。
著作を生み出す時間として、そこを選んでいたからである。
その学派について尋ねられた時、スカウルス*5 は言った。
「少なくとも、彼はペリパトス派*6 ではないだろう」と。
同じ人物について、立派な人物であったユリウス・グラエキヌス*7 が意見を求められた。
彼は言った。
「私には言えない。彼が足場の上で何をするのか知らないからだ」と。
まるで、戦車の上で戦う者について尋ねられたかのように。
マルケッリヌスは、こうした大道芸人のような哲学者たちを、私の顔の前に突きつけてくるだろう。
哲学を売り物にするくらいなら、いっそ堂々と無視した方がまだましな者たちである。
だが、私はその侮辱を受けると決めている。
彼は、私を笑わせるかもしれない。
私は、彼を泣かせることができるかもしれない。
あるいは、彼がなお笑い続けるなら、それでも私は喜ぶだろう。
多くの悪の中で、せめて陽気な狂気を授かったのだと思うからである。
だが、その陽気さは長く続かない。
よく見ていれば分かる。
彼らは、少しの間に、激しく笑い、激しく怒る同じ人間になる。
私は彼に近づくつもりでいる。
そして示すつもりでいる。
多くの人から軽く見られていた時の方が、どれほど彼には価値があったかを。
彼の悪習を根こそぎ取り除くことはできないかもしれない。
だが、止めることはできる。
悪習は終わらないかもしれない。
だが、中断するかもしれない。
そして中断することに慣れれば、いつか本当に終わるかもしれない。
このことを軽んじてはならない。
重い病にかかった者にとっては、症状がやわらぐことが、健康の代わりになることもあるのだから。
私が彼に向かう準備をしている間、あなたは、あなたにできることをしなさい。
あなたは、自分がどこから抜け出してきたかを知っている。
そのことから、自分がどこまで抜け出せるかも、ある程度は見えているはずだ。
自分の性格を整えなさい。
心を高く持ちなさい。
恐れていたものの前に立ちなさい。
あなたに恐れを抱かせる者たちを、数えてはならない。
一人ずつしか通れない場所で、大勢を恐れる人がいたら、愚かに見えないだろうか。
それと同じである。
あなたの死へ向かう道に、多くの人が同時に入ってくることはできない。
たとえ多くの人が、あなたに死を脅しとして見せたとしても。
自然は、そのように定めている。
あなたに息を与えたのが一人であったように、あなたから息を奪うのも一人である。
もしあなたに恥じる心があるなら、最後の支払いを私に免除してくれただろう。
だが、私もまた、借りを終える最後に、みすぼらしく振る舞うつもりはない。
だから、私があなたに負っているものを渡そう。
Numquam volui populo placere; nam quae ego scio non probat populus, quae probat populus ego nescio.
私は、大衆に好かれようと思ったことがない。私が知っていることを大衆は認めず、大衆が認めることを私は知らないからである。
「これは誰の言葉か」とあなたは言うだろう。
誰に命じているか、分からないふりをして。
エピクロス*8 である。
だが同じことを、すべての学派が口をそろえて言うだろう。
ペリパトス派も、アカデメイア派も、ストア派も、キュニコス派も。
徳を好む者が、大衆に好かれることなどできるだろうか。
大衆の歓心は、卑しい手段によって求められるものだ。
あなたは彼らに似なければならない。
似た者としか、認められないのだから。
だが、他者の目にどう映るかより、自分の目に自分がどう映るかの方が、はるかに重要である。
卑しい者たちの愛は、卑しい理由によってしか得られない。
では、あらゆる技術や事物に勝ると言われる、かの哲学は何をもたらすのか。
これだ。
大衆よりも自分自身に認められることを望むこと。
評判を数えるのではなく、量ることを学ぶこと。
神々にも人々にも恐れることなく生きること。
悪を乗り越えるか、悪と共に終わらせるかすること。
それから、もしあなたが大衆の喝采の中にいるのを私が見たなら。
もしあなたが入場するたびに歓声と拍手が鳴り響くなら。
もし都市中の女も子どももあなたを称えるなら。
私はあなたを哀れまずにはいられないだろう。
その称賛へと続く道が、どこを通るかを知っているから。
Vale.
注釈
*1 マルケッリヌス:セネカとルキリウスの共通の知人とされる人物。才気はあるが悪い方向へ傾きつつあり、真実を聞くことを避ける人物として描かれる。
*2 ディオゲネス:古代ギリシアの哲学者。キュニコス派を代表する人物で、世俗的価値や体面を退け、率直で辛辣な言葉によって人々を戒めた。
*3 キュニコス派:古代ギリシア哲学の一派。自然に従う簡素な生活、富や名声への軽蔑、率直な発言を重んじた。
*4 アリストン:哲学を見せ物のように語る人物として皮肉を込めて引かれている。セネカは、哲学を売り物にする態度を批判している。
*5 スカウルス:ローマの人物。アリストンが歩きながら議論していたことを踏まえ、「歩き回る者」を意味するペリパトス派ではないと皮肉る発言の話者として登場する。
*6 ペリパトス派:アリストテレスに由来する学派。語源的には「歩き回ること」と関係づけられ、ここではアリストンの歩行中の議論をめぐる皮肉に使われている。
*7 ユリウス・グラエキヌス:ローマの人物。アリストンの議論の仕方を揶揄する発言の話者として引かれる。
*8 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはストア派でありながら、しばしば書簡の末尾でエピクロスの言葉を引用し、有益な言葉は学派を越えて用いる姿勢を示している。
原典ラテン語
XXIX. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
§1 De Marcellino nostro quaeris et vis scire quid agat. Raro ad nos venit, non ulla alia ex causa quam quod audire verum timet, a quo periculo iam abest; nulli enim nisi audituro dicendum est. Ideo de Diogene nec minus de aliis Cynicis qui libertate promiscua usi sunt et obvios <quosque> monuerunt dubitari solet an hoc facere debuerint. Quid enim, si quis surdos obiurget aut natura morbove mutos?
§2 “Quare” inquis “verbis parcam? gratuita sunt. Non possum scire an ei profuturus sim quem admoneo: illud scio, alicui me profuturum, si multos admonuero. Spargenda manus est: non potest fieri ut non aliquando succedat multa temptanti.”
§3 Hoc, mi Lucili, non existimo magno viro faciendum: diluitur eius auctoritas nec habet apud eos satis ponderis quos posset minus obsolefacta corrigere. Sagittarius non aliquando ferire debet, sed aliquando deerrare; non est ars quae ad effectum casu venit. Sapientia ars est: certum petat, eligat profecturos, ab iis quos desperavit recedat, non tamen cito relinquat et in ipsa desperatione extrema remedia temptet.
§4 Marcellinum nostrum ego nondum despero; etiam nunc servari potest, sed si cito illi manus porrigitur. Est quidem periculum ne porrigentem trahat; magna in illo ingeni vis est, sed iam tendentis in pravum. Nihilominus adibo hoc periculum et audebo illi mala sua ostendere.
§5 Faciet quod solet: advocabit illas facetias quae risum evocare lugentibus possunt, et in se primum, deinde in nos iocabitur; omnia quae dicturus sum occupabit. Scrutabitur scholas nostras et obiciet philosophis congiaria, amicas, gulam;
§6 ostendet mihi alium in adulterio, alium in popina, alium in aula; ostendet mihi lepidum philosophum Aristonem, qui in gestatione disserebat – hoc enim ad edendas operas tempus exceperat. De cuius secta cum quaereretur, Scaurus ait “utique Peripateticus non est”. De eodem cum consuleretur Iulius Graecinus, vir egregius, quid sentiret, “non possum” inquit “tibi dicere; nescio enim quid de gradu faciat”, tamquam de essedario interrogaretur.
§7 Hos mihi circulatores qui philosophiam honestius neglexissent quam vendunt in faciem ingeret. Constitui tamen contumelias perpeti: moveat ille mihi risum, ego fortasse illi lacrimas movebo, aut si ridere perseverabit, gaudebo tamquam in malis quod illi genus insaniae hilare contigerit. Sed non est ista hilaritas longa: observa, videbis eosdem intra exiguum tempus acerrime ridere et acerrime rabere.
§8 Propositum est aggredi illum et ostendere quanto pluris fuerit cum multis minoris videretur. Vitia eius etiam si non excidero, inhibebo; non desinent, sed intermittent fortasse autem et desinent, si intermittendi consuetudinem fecerint. Non est hoc ipsum fastidiendum, quoniam quidem graviter affectis sanitatis loco est bona remissio.
§9 Dum me illi paro, tu interim, qui potes, qui intellegis unde quo evaseris et ex eo suspicaris quousque sis evasurus, compone mores tuos, attolle animum, adversus formidata consiste; numerare eos noli qui tibi metum faciunt. Nonne videatur stultus, si quis multitudinem eo loco timeat per quem transitus singulis est? aeque ad tuam mortem multis aditus non est licet illam multi minentur. Sic istuc natura disposuit: spiritum tibi tam unus eripiet quam unus dedit.
§10 Si pudorem haberes, ultimam mihi pensionem remisisses; sed ne ego quidem me sordide geram in finem aeris alieni et tibi quod debeo impingam. “Numquam volui populo placere; nam quae ego scio non probat populus, quae probat populus ego nescio.”
§11 “Quis hoc?” inquis, tamquam nescias cui imperem. Epicurus; sed idem hoc omnes tibi ex omni domo conclamabunt, Peripatetici, Academici, Stoici, Cynici. Quis enim placere populo potest cui placet virtus? malis artibus popularis favor quaeritur. Similem te illis facias oportet: non probabunt nisi agnoverint. Multo autem ad rem magis pertinet qualis tibi videaris quam aliis; conciliari nisi turpi ratione amor turpium non potest.
§12 Quid ergo illa laudata et omnibus praeferenda artibus rebusque philosophia praestabit? scilicet ut malis tibi placere quam populo, ut aestimes iudicia, non numeres, ut sine metu deorum hominumque vivas, ut aut vincas mala aut finias. Ceterum, si te videro celebrem secundis vocibus vulgi, si intrante te clamor et plausus, pantomimica ornamenta, obstrepuerint, si tota civitate te feminae puerique laudaverint, quidni ego tui miserear, cum sciam quae via ad istum favorem ferat? Vale.