ⅩⅩⅢ|本当の喜び

Hoc ante omnia fac, mi Lucili: disce gaudere.

まず何よりも、これをしなさい、ルキリウス。喜ぶことを学びなさい。


あなたは、私がこんなことを書くと思っているかもしれない。

今年の冬は、私たちにずいぶん優しかった。

寒さはゆるく、季節は短かった。

それにしても春は意地が悪い。

この時期に残る寒さは、どうにも順序を間違えている。

そんな、言葉を埋めるためだけの退屈な話を、私が書くと思っているのかもしれない。

 

だが、私はそういうことは書かない。

私にも、あなたにも、役に立つことを書く。

 

それは何か。

あなたの心を、よい状態へ向かわせることである。

 

では、その土台は何か。

空しいものに喜ばないことだ。

 

私はいま、それを土台と言った。

しかし本当は、それこそ頂点である。

 

何を喜ぶべきかを知っている人は、すでに高いところへ来ている。

自分の幸福を、他人の手に置かなかった人である。

 

何かの希望に心を駆り立てられている人は、不安である。

自分自身を信じきれていない。

たとえその希望が、すぐ手の届くところにあっても。

たとえ難なく得られるものであっても。

たとえこれまで、その希望に一度も裏切られたことがなかったとしても。

 

まず何よりも、これをしなさい、ルキリウス。

喜ぶことを学びなさい。

 

私は、あなたから多くの楽しみを奪おうとしているように見えるだろうか。

偶然に左右されるものを遠ざけるから。

希望という、甘い慰めを避けるべきだと言うから。

 

いや、反対である。

私は、あなたから喜びが決して欠けないようにしたいのだ。

 

その喜びは、あなたの家の中で生まれなければならない。

つまり、あなた自身の内側で生まれなければならない。

 

ほかの陽気さは、胸を満たさない。

ただ顔つきをゆるめるだけである。

軽いものにすぎない。

 

まさかあなたは、笑っている人が喜んでいるのだと思っているのだろうか。

 

心こそ、明るくなければならない。

心こそ、自信を持っていなければならない。

心こそ、あらゆるものの上にまっすぐ立っていなければならない。


Mihi crede, verum gaudium res severa est.

信じなさい。本当の喜びとは、厳粛なものなのだ。


あなたは、やわらいだ顔つきのまま、死を軽んじることができると思うか。

軟弱者たちが言うような、にこにことした顔で、貧しさを家に迎え入れられると思うか。

快楽を手綱の下に置けると思うか。

苦痛に耐える稽古ができると思うか。

 

これらを自分の内で何度も考えている人は、大きな喜びの中にいる。

ただし、その喜びは甘くはない。

 

私は、あなたにこの喜びを所有してほしい。

いったんそれをどこに求めればよいか見つけたなら、その喜びは決して尽きない。

 

軽い鉱物は、表面に見つかる。

だが、本当に豊かな鉱脈は、深いところに隠れている。

掘る者に、掘れば掘るほど豊かに応えてくれる。

 

世間の人々が楽しんでいるものには、薄く、表面を濡らすだけの快楽しかない。

外から運び込まれた喜びには、土台がない。

 

私が語っている喜び。

私があなたを導こうとしている喜び。

それは堅固なものである。

そして外へ広がるのではなく、内へ向かって深く開いていく。

 

どうか、ルキリウス。

人を幸福にする、ただ一つのことを行いなさい。

 

外側できらきら輝くものを、砕きなさい。

踏みつけなさい。

誰かから約束されるものを、退けなさい。

誰かを通じて与えられるものを、退けなさい。

 

本当の善を見なさい。

そして、自分のものによって喜びなさい。

 

では、「自分のもの」とは何か。

あなた自身である。

そして、あなた自身の最もよい部分である。

 

身体などというものも、何もそれなしにはできないという意味では必要なものである。

しかし、それを偉大なものだと思ってはならない。

必要なものだと思えばよい。

 

身体は、空しい快楽を差し出してくる。

短く、あとで後悔を残す快楽である。

しかも強い節度によって抑えられなければ、やがて反対のものへ変わっていく。

 

こう言っておこう。

快楽は、崖の縁に立っている。

節度を保たなければ、すぐ苦痛へ傾いていく。

 

しかし、人はそれを善だと思い込んでいる。

善だと思い込んだものに節度を保つことは、難しい。

 

本当の善を求める欲望だけは、安全である。

 

では、その本当の善とは何か。

それはどこから生まれるのか。

 

答えよう。

よい良心からである。

誠実な意志からである。

正しい行いからである。

偶然のものを軽んじることからである。

そして、一つの道を静かに歩み続ける、穏やかで途切れない生の姿勢からである。

 

目的から目的へ飛び移る人がいる。

いや、飛び移ってさえいない。

偶然に押し流されているだけの人がいる。

 

そういう人たちは、どうして確かなものを持てるだろうか。

どうして長く残るものを持てるだろうか。

彼らは宙づりであり、さまよっている。

 

自分と自分のものを、考えによって整える人は少ない。

多くの人は、川に浮かぶものと同じである。

進んでいるのではない。

運ばれているのだ。

 

あるものは、ゆるい波にとどめられ、穏やかに流される。

あるものは、激しい流れにさらわれる。

あるものは、岸の近くで勢いの落ちた流れに置き去りにされる。

あるものは、奔流によって海へ投げ出される。

 

だから、自分が何を望むのかを定めなければならない。

そして、そこに踏みとどまらなければならない。


さて、ここでいつもの借りを返す時が来た。

あなたのエピクロス*1 の言葉を返して、この手紙を自由にしてやることができる。

 

Molestum est semper vitam inchoare.

いつまでも人生を始めてばかりいるのは、苦しいことだ。

 

あるいは、意味をもっとよく表すなら、こう言ってもよい。

 

Male vivunt, qui semper vivere incipiunt.

いつまでも生き始めてばかりいる者は、悪く生きている。

 

なぜか、とあなたは問うだろう。

たしかに、この言葉には説明が必要である。

 

彼らの人生は、いつも未完成だからである。

いま生き始めたばかりの者が、死に備えて立つことはできない。

 

私たちがすべきことは、こうである。

十分に生きた、と言えるように生きること。

 

だが、いままさに人生を始めようとしている人には、それができない。

 

こういう人は少ないと思ってはならない。

ほとんど全員がそうである。

 

ある人々は、終えるべき時になって、ようやく始める。

これを不思議だと思うなら、もっと不思議なことを付け加えよう。

 

ある人々は、生き始める前に、もう生きることをやめている。

Male vivunt, qui semper vivere incipiunt.

いつまでも生き始めてばかりいる者は、悪く生きている。

Vale.


注釈

*1 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはストア派でありながら、真理だと思う言葉であればエピクロスの言葉も引用する。ここでは「いつまでも人生を始めてばかりいる者は、悪く生きている」という格言の出典として登場する。


原典ラテン語

XXIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

§1  Putas me tibi scripturum, quam humane nobiscum hiemps egerit, quae et remissa fuit et brevis, quam malignum ver sit, quam praeposterum frigus, et alias ineptias verba quaerentium? Ego vero aliquid, quod et mihi et tibi prodesse possit, scribam. Quid autem id erit, nisi ut te exhorter ad bonam mentem? Huius fundamentum quod sit quaeris? Ne gaudeas vanis. Fundamentum hoc esse dixi; culmen est.

§2  Ad summa pervenit, qui scit, quo gaudeat, qui felicitatem suam in aliena potestate non posuit; sollicitus est et incertus sui, quem spes aliqua proritat, licet ad manum sit, licet non ex difficili petatur, licet numquam illum sperata deceperint.

§3  Hoc ante omnia fac, mi Lucili: disce gaudere. Existimas nunc me detrahere tibi multas voluptates, qui fortuita summoveo, qui spes, dulcissime oblectamenta, devitandas existimo? Immo contra nolo tibi umquam deesse laetitiam. Volo illam tibi domi nasci; nascitur, simodo intra te ipsum sit. Ceterae hilaritates non implent pectus, frontem remittunt, leves sunt, nisi forte tu iudicas eum gaudere, qui ridet. Animus esse debet alacer et fidens et super omnia erectus.

§4  Mihi crede, verum gaudium res severa est. An tu existimas quemquam soluto vultu et, ut isti delicati locuntur, hilariculo mortem contemnere, paupertati domum aperire, voluptates tenere sub freno, meditari dolorum patientiam? Haec qui apud se versat, in magno gaudio est, sed parum blando. In huius gaudii possessione esse te volo; numquam deficiet, cum semel unde petatur inveneris.

§5  Levium metallorum fructus in summo est; illa opulentissima sunt, quorum in alto latet vena adsidue plenius responsura fodienti. Haec, quibus delectatur vulgus, tenuem habent ac perfusoriam voluptatem, et quodcumque invecticium gaudium est, fundamento caret. Hoc, de quo loquor, ad quod te conor perducere, solidum est et quod plus pateat introrsus.

§6  Fac, oro te, Lucili carissime, quod unum potest praestare felicem: dissice et conculca ista, quae extrinsecus splendent, quae tibi promittuntur ab alio vel ex alio, ad verum bonum specta et de tuo gaude. Quid est autem hoc “de tuo”? Te ipso et tui optima parte. Corpusculum quoque, etiam si nihil fieri sine illo potest, magis necessariam rem crede quam magnam; vanas suggerit voluptates, breves, paenitendas, ac nisi magna moderatione temperentur, in contrarium abituras. Ita dico: in praecipiti voluptas ad dolorem vergit, nisi modum tenuit. Modum autem tenere in eo difficile est, quod bonum esse credideris. Veri boni aviditas tuta est.

§7  Quid sit istud, interrogas, aut unde subeat? Dicam: ex bona conscientia, ex honestis consiliis, ex rectis actionibus, ex contemptu fortuitorum, ex placido vitae et continuo tenore unam prementis viam. Nam illi, qui ex aliis propositis in alia transibunt aut ne transibunt quidem, sed casu quodam transmittuntur, quomodo habere quicquam certum mansurumve possunt suspensi et vagi?

§8  Pauci sunt, qui consilio se suaque disponant, ceteri eorum more, quae fluminibus innatant, non eunt, sed feruntur. Ex quibus alia lenior unda detinuit ac mollius vexit, alia vehementior rapuit, alia proxima ripae cursu languescente deposuit, alia torrens impetus in mare eiecit. Ideo constituendum est, quid velimus, et in eo perseverandum.

§9  Hic est locus solvendi aeris alieni. Possum enim tibi vocem Epicuri tui reddere et hanc epistulam liberare: “Molestum est semper vitam incohare.” Aut si hoc modo magis sensus potest exprimi: “Male vivunt, qui semper vivere incipiunt.”

§10  “Quare?” inquis, desiderat enim explanationem ista vox. Quia semper illis inperfecta vita est. Non potest autem stare paratus ad mortem, qui modo incipit vivere. Id agendum est, ut satis vixerimus. Nemo hoc putat, qui orditur cum maxime vitam.

§11  Non est quod existimes paucos esse hos; propemodum omnes sunt. Quidam vero tunc incipiunt, cum desinendum est. Si hoc iudicas mirum, adiciam quod magis admireris: quidam ante vivere desierunt quam inciperent. Vale.