ⅩⅩⅦ|残るものを求めよ

Moriantur ante te vitia.

自分が死ぬ前に、自分の悪習を死なせよ。


「あなたが私を諭すのか」と、君は言うかもしれない。

「あなた自身は、もう自分を諭し終えたのか。

もう自分を正し終えたのか。

だから今は、他人を正す余裕ができたというのか」。

 

いや、私はそれほど厚かましくはない。

自分が病んでいるのに、医者の顔をして他人を治そうとしているのではない。

私はただ、君と同じ病院に横たわっている者として、同じ病について話している。

同じ薬を、君と分け合っているだけなのだ。

 

だから、私の言葉を、私が自分自身に語っている言葉として聞いてほしい。

私は君を、私の内側へ招き入れている。

君の前で、私自身を問いただしている。

 

私は自分に向かって、こう叫ぶ。

年齢を数えよ。

恥ずべきことだ。

子どもの頃に欲しがっていたものを、今もなお欲しがっていることが。

子どもの頃に追いかけていたものを、今もなお手に入れようとしていることが。

 

せめて死ぬ日までに、これだけは成し遂げなさい。

自分より先に、自分の悪習を死なせるのだ。

 

根のない快楽を手放しなさい。

それらは、あとで高い代価を払わせる。

これから来る快楽だけが害を与えるのではない。

すでに過ぎ去った快楽も、人を傷つける。

 

悪事は、犯した時に露わにならなくても、いつか必ず表に出る。

それと同じように、悪い快楽は、過ぎ去ったあとにも後悔を残していく。

 

それらは、堅固なものではない。

信頼できるものでもない。

たとえ直接君を傷つけなくても、必ず逃げ去ってしまう。

 

だから、もっと別のものを探しなさい。

過ぎ去らずに残る善を求めなさい。

 

その善は、外から与えられるものではない。

魂が、自分自身の内から見つけるものだけが、本当に残る。

 

徳だけが、絶えない喜びを与える。

徳だけが、恐れのない喜びを与える。

 

たとえ何かがそれを遮ったとしても、それは雲のようなものだ。

雲は空の下を流れる。

一時、光を隠すことはある。

だが、昼そのものに勝つことはできない。

 

では、いつその喜びにたどり着けるのか。

まだ立ち止まっているわけではない。

けれど、急がなければならない。

 

残された仕事は多い。

そこには、君自身の目覚めが要る。

君自身の労苦が要る。

 

この仕事は、誰かに任せることができない。

 

ほかの学問なら、助けを借りることもできるだろう。

人に調べてもらうこと。

人に覚えてもらうこと。

人に説明してもらうこと。

そうしたことは、ある程度できるかもしれない。

 

だが、心を正すことは違う。

善く生きることは違う。

自分の欲望を整えることは違う。

これは、誰にも代わってもらえない。

 

私たちの時代に、カルウィシウス・サビヌス*1 という男がいた。

彼は裕福だった。

財産もあった。

しかし、その財産にふさわしくないほど、心は貧しかった。

 

記憶力がひどく悪く、オデュッセウス*2 の名を忘れることもあれば、アキレウス*3 の名を忘れることもあった。

プリアモス*4 の名さえ、こぼれ落ちた。

それでも彼は、教養ある人間に見られたがった。

 

そこで彼は、手軽な方法を考え出した。

ホメロスを暗記している奴隷を買った。

ヘシオドスを暗記している奴隷を買った。

九人の抒情詩人*5 についても、それぞれ一人ずつ奴隷を割り当てた。

 

彼は大金を払った。

驚くにはあたらない。

そういう奴隷が初めから売られていたわけではないので、彼は金を払って、そう仕立てさせたのである。

 

こうして家の中に、知識を抱えた人々がそろうと、サビヌスは宴席で客たちを煩わせ始めた。

彼は奴隷たちを足元に置いた。

必要になるたびに、詩句を教えさせた。

そして、それを自分の口で繰り返そうとした。

 

だが、しばしば言葉の途中で止まった。

詩句は、彼の中に入っていなかったからだ。

 

サテッリウス・クアドラトゥス*6 は、そんな愚かな金持ちに取り入り、同時に嘲笑することを得意とした人物だった。

彼はサビヌスに、文法学者を雇って、こぼれ落ちる言葉の断片を拾わせればよいと勧めた。

 

サビヌスが、奴隷一人につき十万セステルティウス*7 かかったと言うと、サテッリウスはこう答えた。

「その金があるなら、同じ数の本棚を、もっと安く買えたでしょうに」。

 

それでもサビヌスは、家の中の誰かが知っていることは、自分が知っていることと同じだと思っていた。

 

同じサテッリウスは、彼にレスリングを勧めたこともある。

サビヌスは病弱で、青白く、痩せていた。

 

サビヌスは答えた。

「どうして私にそんなことができる。

私は、かろうじて生きているだけなのだ」。

 

するとサテッリウスは言った。

「お願いですから、そんなことを言わないでください。

あなたの家には、あんなに健康で力のある奴隷たちがいるではありませんか」。

 

心のことは、他者の才知に委ねることができない。

 

もし健全な心が売り物であったとしても、おそらく買い手はつかないだろう。

その一方で、悪い心なら、毎日のように買われている。

 

では、私が君に返すべきものを受け取りなさい。

そして、これで終わりにしよう。


Divitiae sunt ad legem naturae composita paupertas.

自然に従って整えられた貧しさこそ、富である。

Vale.


注釈

*1 カルウィシウス・サビヌス:セネカと同時代の裕福な人物。ここでは、教養を自分で身につけず、知識を持つ奴隷を買い集めた人物として風刺されている。

*2 オデュッセウス:ギリシア神話の英雄。ラテン語原典ではUlixes。『オデュッセイア』の主人公。

*3 アキレウス:『イリアス』を代表するギリシア側の英雄。

*4 プリアモス:トロイア王。オデュッセウス、アキレウス、プリアモスはいずれも、当時の教養人なら知っていて当然とされた名前である。

*5 九人の抒情詩人:古代ギリシアの抒情詩人のうち、後世に「正典」として選ばれた九人。アルカイオス、サッポー、アナクレオン、ステシコロス、イビュコス、シモニデス、ピンダロス、バッキュリデス、アルクマンとされる。当時のローマ教養人が必修とした詩人群であり、ここではその全員を奴隷に暗記させたことで、サビヌスの滑稽さが強調されている。(訳者注)

*6 サテッリウス・クアドラトゥス:愚かな金持ちに取り入りながら、同時に彼らを嘲笑した人物として描かれる。ここではサビヌスの見せかけの教養を皮肉る役割を持つ。

*7 セステルティウス:古代ローマの通貨単位。ここでは奴隷一人につき十万セステルティウスという高額を払ったとされるが、現代円への正確な換算は困難であるため、本文では「大金」として扱った。


原典ラテン語

XXVII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

§1  “Tu me” inquis “mones? iam enim te ipse monuisti, iam correxisti? ideo aliorum emendationi vacas?” Non sum tam improbus ut curationes aeger obeam; sed, tamquam in eodem valetudinario iaceam, de communi tecum malo colloquor et remedia communico. Sic itaque me audi tamquam mecum loquar: in secretum te meum admitto et te adhibito mecum exigo.

§2  Clamo mihi ipse: “numera annos tuos, et pudebit eadem velle quae volebas puer, eadem parare. Hoc ante diem mortis tua fac: moriantur ante te vitia.

§3  Dimitte istas perturbatas voluptates, magno luendas: non solae nocent futurae sed etiam praeteritae. Quemadmodum scelera, etiam si non sunt deprehensa dum fierent, sollicitudinem non relinquunt; ita inprobis voluptatibus paenitentia etiam post illas calcibus insistit. Non sunt solidae, non sunt fideles; etiam si non nocent, transeunt. Aliquod potius bonum mansurum circumspice; nullum autem esse nisi quod animus ex se sibi invenit. Sola virtus praestat gaudium continuum, securum; etiam si quid obstat, nubium modo intervenit quae infra feruntur nec umquam diem vincunt.”

§4  Quando ad hoc gaudium pervenire continget? Non quidem cessatur adhuc, sed festinandum est; multum restat, in quod ipse tibi vigilandum est ipse elaborandum; id agendum est ut ipse prosis, tu ipse horteris, tu ipse, ubi plurimum profuerint alia, tibi ipse des manum. Aliis litterarum opera imputatur:

§5  Calvisius Sabinus memoria nostra fuit dives; et patrimonium habebat libertini et ingenium; numquam vidi hominem beatum indecentius. Huic memoria tam mala erat ut illi nomen modo Ulixis excideret, modo Achillis, modo Priami, quos tam bene quam paedagogos nostros novimus. Nemo vetulus nomenclator, qui nomina non reddit sed inponit, tam perperam tribus quam ille Troianos et Achivos persalutabat. Nihilominus eruditus volebat videri. Hanc itaque conpendiariam excogitavit: magna summa emit servos, unum qui Homerum teneret, alterum qui Hesiodum; novem praeterea lyricis singulos adsignavit. Magno emisse illum non est quod mireris; non invenerat, faciendos locavit.

§6  Postquam haec familia illi conparata est, coepit convivas suos inquietare. Habebat ad pedes hos a quibus subinde cum peteret versus quos referret, saepe in medio verbo excidebat. Suasit illi Satellius Quadratus, stultorum divitum adrosor et, quod sequitur, adrisor et, quod duobus his adiunctum est, derisor, ut grammaticos haberet analectas. Cum dixisset Sabinus centenis milibus sibi constare singulos servos, “minoris” inquit “totidem scrinia emisses.” Ille tamen in ea opinione erat ut putaret se scire quod quisquam in domo sua sciret.

§7  Idem Satellius hortari illum coepit ut luctaretur, hominem aegrum, pallidum, gracilem. Cum Sabinus respondisset: “et quomodo possum? vix vivo” — “noli” inquit “oro te istuc dicere; non vides quam multos servos habeas valentissimos?” Sana mens nec commodatur nec emitur; et puto, etiam si venalis esset, non haberet emptorem: at mala cotidie emitur.

§8  Sed accipe iam quod debes et vale: “divitiae sunt ad legem naturae composita paupertas.” Hanc sententiam Epicurus variis modis dixit et expressit; sed numquam nimis dicitur quod numquam satis discitur. Apud quosdam remedia monstranda sunt, apud quosdam ingurgianda. Vale.