ⅬⅠ|快楽に征服されるな

Debellandae sunt in primis voluptates.

何よりもまず、快楽を打ち負かさなければならない。


人はそれぞれ、できることをするものだ、ルキリウスよ。
そちらにはエトナがある。
シチリアの、あの高く名高い山だ。

 

もっとも、メッサラだったか、ウァルギウスだったか*1 、どちらかがあの山を「比類なきもの」と呼んでいた理由は、私にはよく分からない。私は二人の文章を読んだが、火を吐く場所はほかにも多いからだ。高い山だけではない。もちろん火は上へ昇るものだから、高いところで見られることが多いのは当然だが、低い土地にも、火を吐く場所はある。

 

私のほうは、できる範囲で満足している。今回はバイアエ*2 で我慢することにした。
だが、そこへ着いた翌日には、もう出てきてしまった。

 

バイアエは、避けるべき場所である。
自然の恵みは、たしかにいくつも備えている。
けれど、贅沢がその場所を、自分の祝祭の場として選んでしまった。

 

「では、ある場所そのものを憎めというのか」と、君は言うだろう。

いや、そうではない。

賢く、誠実な人にとって、ある服装が別の服装よりふさわしいことはある。だからといって、その人が特定の色を憎んでいるわけではない。ただ、質素に生きると決めた人間には、似合わない色があるというだけだ。

場所も、それと同じである。

賢者、あるいは賢者へ向かう者には、避けるべき土地がある。
それは、その土地が憎いからではない。
その土地の空気が、よい品性と合わないからである。

 

だから、静かに退いて生きようとする者は、カノープス*3 を選ばないだろう。もちろん、カノープスが、人に質素な生き方を禁じているわけではない。バイアエもまた、それを禁じてはいない。だが、この両者は、悪徳の宿場になり始めている。

カノープスでは、贅沢が自分を思う存分に甘やかしている。
バイアエでは、さらに緩んでいる。まるでその土地そのものが、ある種の放縦を要求しているかのようである。

 

私たちは、身体にとってよいだけでなく、品性にとってもよい場所を選ばなければならない。

私は、拷問人たちのそばに住みたいとは思わない。
同じように、酒場のそばにも住みたいとは思わない。

海辺を酔って歩き回る人々。
船の上で騒ぐ宴。
歌や音楽で鳴り響く湖。
そして、贅沢が法の束縛から放たれたかのように、ただ罪を犯すだけでなく、その罪を人前にさらして誇るさま。

なぜ、そんなものを見なければならないのか。

 

私たちは、悪徳を刺激するものから、できるだけ遠くへ逃げなければならない。
心は鍛えなければならない。
快楽の甘い誘いから、遠く引き離さなければならない。

ハンニバルでさえ、たった一度の冬で緩んだ。

雪とアルプスに屈しなかったあの男を、カンパニアの温かなもてなしが弱らせた。
彼は武器では勝った。
だが、悪徳には敗れた。

 

私たちも、戦わなければならない。

しかもこの戦いには、休息もなければ、休暇もない。

まず打ち負かすべきなのは、快楽である。
見てのとおり、快楽は、どれほど厳しい性格の者でさえ、自分のもとへ引きずり込んでしまう。

自分がどれほど大きな仕事に取りかかっているのかを本当に理解した人は、繊細ぶっていてはならない、柔らかくしていてはならない、と知るはずである。

私に何の関係があるというのか。
あの熱い浴槽が。
あの蒸し風呂が。
人の力を抜き取るために、乾いた熱気を閉じ込めるような部屋が。

汗は、労苦によって流れ出るべきである。

 

もし私たちがハンニバルと同じことをしたらどうなるか。
進むべき流れを止め、戦いを捨て、身体をいたわることに心を向けたらどうなるか。

誰もが、当然、私たちを責めるだろう。

時を誤った怠惰は、勝者にとってさえ危険である。
まして、まだ勝利へ向かっている者にとっては、なおさら危険である。

そして私たちには、カルタゴの軍旗に従っていた者たちよりも、さらにそれをする権利がない。

退けば、彼らより大きな危険が待っている。
進むにしても、彼らより大きな労苦が待っている。

 

運命は、私と戦っている。
だが私は、その命令には従わない。

私はくびきを受け入れない。
いや、むしろ、より大きな勇気を要することだが、私はそれを振り払う。

魂は、甘やかしてはならない。

快楽に屈することは、苦痛に屈することでもある。
労苦に屈することでもある。
貧しさに屈することでもある。

野心も、怒りも、快楽と同じ権利を私に対して要求してくるだろう。
私は、それらの情念に引き裂かれる。
いや、ばらばらにされるだろう。

 

私が目の前に置いているのは、自由である。
その報酬のために、私は努めている。

では、自由とは何か。

どんなものにも奴隷にならないこと。
どんな強制にも奴隷にならないこと。
どんな偶然にも奴隷にならないこと。

運命を、対等の場へ引き出すことである。

そして、私が自分のほうが優位に立っていると知る日、運命の力は無に等しくなる。

死を自分の手の内に置いている人間が、どうして運命の命令を受けなければならないのか。

 

だから、このようなことを考えている人は、厳しく、清らかな住まいを選ぶべきである。

あまりに快い環境は、精神を弱らせる。
住む場所が、心の力を損なうことは、疑いようがない。

粗い地面で蹄を固くした家畜は、どんな道でも歩ける。
だが、柔らかな湿地の牧草で肥えた家畜は、すぐに蹄を傷める。

最も勇敢な兵士は、岩の多い土地から生まれる。
町に住む者や、家で育った奴隷*4 は、動きが鈍い。

鋤から剣へ手を移した者は、労苦を嫌がらない。
だが、艶やかに着飾った者は、最初の砂ぼこりだけでひるむ。

 

荒い土地で鍛えられることは、品性を強くする。
そして、大きな仕事に耐えられるようにする。

スキピオ*5 はリテルヌムで亡命生活を送っていたが、それはバイアエでよりもはるかにふさわしいことだった。
彼の失脚には、あのように柔らかな舞台は必要なかった。

ローマの富が初めて彼らの手に移った時代の人々、ガイウス・マリウス、グナエウス・ポンペイウス、カエサルも、たしかにバイアエの近くに別荘を建てた。

だが彼らは、それを山の頂に置いた。

広く眼下に広がる土地を、高い場所から見下ろす。
それは、兵士らしい姿だった。

彼らが選んだ場所を見よ。
位置を見よ。
建物の性格を見よ。

それは田園の別荘ではない。
陣営である。

 

君は、カトー*6 が、あの場所に住んだと思うだろうか。

湖の上を通り過ぎる姦通の女たちを数えるために。
さまざまな色で塗られた多くの船を眺めるために。
湖面に漂う薔薇を楽しむために。
夜の歌声や騒ぎに耳を傾けるために。

そんな場所に、カトーが住んだと思うだろうか。

むしろ彼は、自分の手でその夜のために掘った塹壕の中にとどまることを選んだはずである。

人間らしい人間であるなら、歌声に眠りを破られるより、軍のラッパに眠りを破られるほうを選ぶのではないか。

 

だが、バイアエへの説教は、もう十分だろう。

もっとも、悪徳への説教なら、どれほどしてもしすぎることはない。

ルキリウスよ。
私が君に攻めかかってほしいのは、悪徳である。
限りなく、終わりなく、攻め続けてほしい。

悪徳には、限りも終わりもないからだ。

もし何かが君の心を裂いているなら、それを投げ捨てなさい。
もしほかに追い払う方法がないなら、心ごとえぐり出すほどの覚悟を持ちなさい。

とりわけ、快楽を目の前から追い払いなさい。

何よりも、快楽を憎みなさい。

快楽は、エジプト人が「恋人」*7 と呼ぶ盗賊に似ている。
彼らは抱きしめるように近づいてくる。
だが、それは私たちを絞め殺すためである。

 


Latronum more, quos “philetas” Aegyptii vocant, in hoc nos amplectuntur, ut strangulent.

あの盗賊たちのように——エジプト人が「恋人」と呼ぶ者たちのように——快楽は、絞め殺すためにこそ、私たちを抱きしめる。

Vale.


*1 メッサラ/ウァルギウス:アウグストゥス時代のローマの文人。二人ともエトナ山を題材とする詩を書いたとされ、セネカはその内容の当否をここでやんわりと批判している。

*2 バイアエ:ナポリ湾に面した保養地。温泉と海辺の景観に恵まれる一方、ローマの富裕層が繰り広げる享楽的な社交で悪名高かった。

*3 カノープス:エジプト、アレクサンドリア近郊の運河沿いの行楽地。バイアエ同様、享楽と退廃の代名詞として引き合いに出される。

*4 家で育った奴隷:原文は「都会育ちの者(urbanus)」と「家内奴隷(verna)」を並べており、労苦を知らずに育った者の典型としてここに言及されている。

*5 スキピオとリテルヌム:大スキピオ・アフリカヌス(第二次ポエニ戦争でハンニバルを破った将軍)。晩年、政敵との対立から公職を退き、カンパニア地方のリテルヌムで隠退生活を送った。

*6 カトー:小カトー。共和政末期の政治家で、ストア派的な清廉・剛直さの象徴とされた人物。

*7 「恋人」と呼ばれる盗賊:古代エジプトで、獲物を抱擁してから絞殺し、身ぐるみを剥いだとされる盗賊の通称。ギリシャ語のphilein(愛する)に由来するphiletaiという語による。


LI. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

[1] Quomodo quisque potest, mi Lucili: tu istic habes Aetnam, nobilissimum Siciliae montem, quem quare dixerit Messala unicum, sive Valgius, apud utrumque enim legi, non reperio, cum plurima loca evomant ignem, non tantum edita, quod crebrius evenit, videlicet quia ignis in altissimum effertur, sed etiam iacentia. Nos, utcumque possumus, contenti sumus Bais; quas postero die quam attigeram reliqui, locum ob hoc devitandum, cum habeat quasdam naturales dotes, quia illum sibi celebrandum luxuria desumpsit.

[2] ‘Quid ergo? ulli loco indicendum est odium?’ Minime; sed quemadmodum aliqua vestis sapienti ac probo viro magis convenit quam aliqua, nec ullum colorem ille odit sed aliquem parum putat aptum esse frugalitatem professo, sic regio quoque est quam sapiens vir aut ad sapientiam tendens declinet tamquam alienam bonis moribus.

[3] Itaque de secessu cogitans numquam Canopum eliget, quamvis neminem Canopus esse frugi vetet, ne Baias quidem: deversorium vitiorum esse coeperunt. Illic sibi plurimum luxuria permittit, illic, tamquam aliqua licentia debeatur loco, magis solvitur.

[4] Non tantum corpori sed etiam moribus salubrem locum eligere debemus; quemadmodum inter tortores habitare nolim, sic ne inter popinas quidem. Videre ebrios per litora errantes et comessationes navigantium et symphoniarum cantibus strepentes lacus et alia quae velut soluta legibus luxuria non tantum peccat sed publicat, quid necesse est?

[5] Id agere debemus ut irritamenta vitiorum quam longissime profugiamus; indurandus est animus et a blandimentis voluptatum procul abstrahendus. Una Hannibalem hiberna solverunt et indomitum illum nivibus atque Alpibus virum enervaverunt fomenta Campaniae: armis vicit, vitiis victus est.

[6] Nobis quoque militandum est, et quidem genere militiae quo numquam quies, numquam otium datur: debellandae sunt in primis voluptates, quae, ut vides, saeva quoque ad se ingenia rapuerunt. Si quis sibi proposuerit quantum operis aggressus sit, sciet nihil delicate, nihil molliter esse faciendum. Quid mihi cum istis calentibus stagnis? quid cum sudatoriis, in quae siccus vapor corpora exhausurus includitur? omnis sudor per laborem exeat.

[7] Si faceremus quod fecit Hannibal, ut interrupto cursu rerum omissoque bello fovendis corporibus operam daremus, nemo non intempestivam desidiam, victori quoque, nedum vincenti, periculosam, merito reprehenderet: minus nobis quam illis Punica signa sequentibus licet, plus periculi restat cedentibus, plus operis etiam perseverantibus.

[8] Fortuna mecum bellum gerit: non sum imperata factura; iugum non recipio, immo, quod maiore virtute faciendum est, excutio. Non est emolliendus animus: si voluptati cessero, cedendum est dolori, cedendum est labori, cedendum est paupertati; idem sibi in me iuris esse volet et ambitio et ira; inter tot affectus distrahar, immo discerpar.

[9] Libertas proposita est; ad hoc praemium laboratur. Quae sit libertas quaeris? Nulli rei servire, nulli necessitati, nullis casibus, fortunam in aequum deducere. Quo die illam intellexero plus posse, nil poterit: ego illam feram, cum in manu mors sit?

[10] His cogitationibus intentum loca seria sanctaque eligere oportet; effeminat animos amoenitas nimia, nec dubie aliquid ad corrumpendum vigorem potest regio. Quamlibet viam iumenta patiuntur quorum durata in aspero ungula est: in molli palustrique pascuo saginata cito subteruntur. Et fortior miles ex confragoso venit: segnis est urbanus et verna. Nullum laborem recusant manus quae ad arma ab aratro transferuntur: in primo deficit pulvere ille unctus et nitidus.

[11] Severior loci disciplina firmat ingenium aptumque magnis conatibus reddit. Literni honestius Scipio quam Bais exulabat: ruina eiusmodi non est tam molliter collocanda. Illi quoque ad quos primos fortuna populi Romani publicas opes transtulit, C. Marius et Cn. Pompeius et Caesar, exstruxerunt quidem villas in regione Baiana, sed illas imposuerunt summis iugis montium: videbatur hoc magis militare, ex edito speculari late longeque subiecta. Aspice quam positionem elegerint, quibus aedificia excitaverint locis et qualia: scies non villas esse sed castra.

[12] Habitaturum tu putas umquam fuisse illic M. Catonem, ut praenavigantes adulteras dinumeraret et tot genera cumbarum variis coloribus picta et fluvitantem toto lacu rosam, ut audiret canentium nocturna convicia? nonne ille manere intra vallum maluisset, quod in unam noctem manu sua ipse duxisset? Quidni mallet, quisquis vir est, somnum suum classico quam symphonia rumpi?

[13] Sed satis diu cum Bais litigavimus, numquam satis cum vitiis, quae, oro te, Lucili, persequere sine modo, sine fine; nam illis quoque nec finis est nec modus. Proice quaecumque cor tuum laniant, quae si aliter extrahi nequirent, cor ipsum cum illis reveliendum erat. Voluptates praecipue exturba et invisissimas habe: latronum more, quos ‘philetas’ Aegyptii vocant, in hoc nos amplectuntur, ut strangulent. Vale.

出典は『倫理書簡集』第五巻・書簡五十一番(Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium, Liber V, Epistula LI、The Latin Library所収)です。