Nam quid prodest totius regionis silentium, si affectus fremunt?
感情が内でどよめいているなら、あたり一帯が静まり返っていたところで、何の役に立つだろう。
まったく、学びのために身を退いた者に、静けさが世間で思われているほど必要だというなら、私はお手上げだ。
見たまえ、今も四方から、さまざまな叫び声が私を取り巻いて鳴っている。
私は浴場のすぐ上に住んでいるのだ。
耳が嫌になるような、あらゆる種類の声を思い浮かべてほしい。
力自慢の連中が鍛錬し、鉛で重くした手を振り回している。
実際に苦しんでいるのか、苦しんでいるふりをしているだけなのか、彼らのうめき声が聞こえる。
押し止めていた息を吐き出すたび、ひゅうひゅうという息、耳に刺さるような荒い呼吸が聞こえる。
気の抜けた男が、ありふれた安い油塗りだけで満足しているところへ出くわすと、肩に打ち下ろされる手の音が聞こえる。
平手で当たるか、くぼませた手で当たるかによって、その音まで変わる。
そこへ球技の数を数える者がやって来て、球を数え始めたら、もうおしまいだ。
さらに、喧嘩する者、捕まった泥棒、浴場で自分の声にうっとりしている者を加えるがよい。
大きな水音を立てて水槽へ飛び込む者たちも加えるがよい。
こういう連中は、少なくとも声そのものはまだまともだ。
だがそのほかに、脱毛師のことも考えてみてほしい。
目立つために、細く甲高い声をしょっちゅう絞り出している。
黙るのは、腋の毛を抜いているあいだだけで、そのときは代わりに抜かれている者を叫ばせる。
それから、飲み物売りのさまざまな呼び声、ソーセージ売り、菓子売り、食べ物屋の売り子たち。
彼らはみな、それぞれ独特の、妙に節のついた声で品物を売っている。
「そんなにさまざまで、そんなに不協和な叫びの中で心が揺るがないとは、君は鉄のような人間か、それとも耳が聞こえないのか。われらのクリュシッポス*1 でさえ、絶え間ない挨拶で死にそうになるというのに」
しかし、私は誓って言うが、この騒ぎは、波の音や落ちる水の音と同じくらいしか気にならない。
もっとも、ナイルの滝*2 の轟音に耐えられず、それだけの理由で町を移した民族がいたとは聞いている。
ただ、物音よりも声のほうが、私には心を引き離す力があるように思える。
声は心を連れていくが、物音はただ耳を満たし、叩くだけだからだ。
私の周りで鳴ってはいても、私を引き離さない音の中には、走り過ぎる馬車、同じ建物にいる職人、近所の鋸研ぎ、それからメタ・スダンス*3 のそばで小さな笛や管を試す者の音も入る。
彼は歌っているのではない。
叫んでいるのだ。
それに、断続する音のほうが、続いている音よりも私にはわずらわしい。
それでも今では、私はこういうものすべてに自分を慣らしてしまったので、船頭がひどく耳障りな声で漕ぎ手たちに調子を取るのさえ聞いていられる。
私は心に、自分自身へ向かうよう命じている。
外のものに連れ出されないよう命じている。
外では何が響いていてもかまわない。
内側に騒乱がなければよい。
欲望と恐れが互いに争わず、貪欲と贅沢がいがみ合わず、一方が他方を苦しめていなければよい。
感情が内でどよめいているなら、あたり一帯が静まり返っていたところで、何の役に立つだろう。
「夜のすべては、静かな安らぎに整えられていた」
違う。それは誤りだ。
理性が整えたもの以外に、静かな安らぎなどない。
夜は苦しみを取り除くのではなく、見せ方を変えるだけだ。
不安を消すのではなく、別の形に変える。
眠っている者の夢でさえ、昼間と同じくらい騒がしい。
本当の平静とは、善き精神がゆるやかに身をほどくところにある。
広い屋敷の静けさの中で眠ろうとしている男を見てみるがよい。
どんな音にも耳を揺さぶられないよう、奴隷たち全員を黙らせ、近づく者には足音を忍ばせて歩かせる。
ところが彼は、あちらを向き、こちらを向き、苦悩の中で浅い眠りを探し求める。
そして、聞こえてもいない音を聞いたと文句を言う。
何が原因だと思うか。
彼に向かって音を立てているのは、彼自身の魂なのだ。
この魂をなだめなければならない。
その反乱を鎮めなければならない。
身体が横たわっているからといって、魂まで穏やかだと思ってはならない。
ときに、休息そのものが不安である。
だから、怠惰が自分自身に耐えられず、私たちを苦しめるたび、私たちは物事に向かって立ち上がり、よい学芸に取り組んで心を働かせなければならない。
偉大な将軍たちは、兵士が命令に従わなくなっているのを見ると、何かの労役によって彼らを抑え、小遠征によって忙しくさせる。
忙しく働いている者には、放縦にふける暇がない。
怠惰の悪徳を仕事によって追い払えることほど確かなものはない。
私たちはしばしば、政務への倦怠や、不幸で報われない持ち場への後悔から身を退いたように見える。
だが、恐れと疲労が私たちを押し込めたその隠れ場の中で、ときに野心はふたたび生々しくよみがえる。
野心は根こそぎ抜かれたのではない。
疲れただけなのだ。
あるいは、自分の思い通りに物事が運ばなかったことに、むくれているだけなのだ。
贅沢についても同じことが言える。
贅沢はときに退いたように見える。
ところが、質素を公言した人間を後になって揺さぶり、節約のただ中で、断罪したのではなく、ただ手放しただけの快楽を求める。
しかも、隠れているほど激しくなる。
あらわになっている悪徳は、どれも比較的穏やかである。
病も、隠れたところから表に出て、自分の力を見せるときには、むしろ回復へ向かい始めている。
だから、貪欲も、野心も、人間の精神のその他の病も、健康を装って沈み込んでいるときこそ、最も有害なのだと知っておきなさい。
私たちは閑暇に生きているように見える。
だが、そうではない。
もし本当に、偽りなく身を退き、撤退の合図を鳴らし、見栄えのよいものを軽んじたのなら、さきほど言ったように、どんなものも私たちを連れ去ることはない。
人の声も鳥の声も、すでに堅く確かなものとなった善い思考を妨げることはない。
声や偶然の物音にいちいち身を起こすのは、軽い精神であり、まだ自分の内へ退いていない精神である。
その内には何か不安があり、何か抱え込まれた恐れがあって、それがその人を落ち着きなくさせている。
われらのウェルギリウス*4 がこう言うように。
「かつては、投げ込まれる槍も、
正面から密集して迫るギリシア勢も、私を動かさなかった。
それなのに今は、あらゆる風が私を怯えさせ、
あらゆる音が私を飛び上がらせる。
連れの者のためにも、背負う荷のためにも、同じように恐れている」
前者は賢い者である。
飛び交う槍も、密集した隊列の中で互いに打ち合う武器も、崩れゆく都市の轟音も、彼を脅かさない。
後者は未熟な者である。
自分の持ち物を恐れているため、どんな物音にも怯え、どんな声でも戦場の喚声のように受け取って倒れ、小さな動きにも息を失う。
彼を臆病にしているのは、その荷物なのだ。
運命に恵まれているとされる者たちの中から、好きな者を一人選んでみるがよい。
多くのものを引きずり、多くのものを背負っている者なら、だれであれ、君は彼が「連れの者のためにも、荷のためにも恐れている」姿を見るだろう。
だから、自分が整った人間になったと知るのは、どんな叫び声も君に関係しなくなったときである。
どんな声も君を君自身から追い出さなくなったときである。
それがへつらいであれ、脅しであれ、意味のない音でむなしく周囲を騒がせるだけの声であれ、である。
「では、騒ぎを避けたほうが楽なこともあるのではないか」と君は言うだろう。
認める。だから私は、この場所から移るつもりだ。
私は自分を試し、鍛えたかっただけなのだ。
オデュッセウス*5 でさえ、セイレーンに対して、仲間たちのためにあれほど簡単な対策を見つけたではないか。
ならば、これ以上わざわざ自分を苦しめる必要がどこにあるだろう。
Tunc ergo te scito esse compositum cum ad te nullus clamor pertinebit.
自分が整った人間になったと知るのは、どんな叫び声も君に関係しなくなったときである。
Vale.
*1 クリュシッポス:ストア派の哲学者(前280年頃〜前207年頃)。ゼノン、クレアンテスに次ぐストア派第三代の学頭で、膨大な著作によって学派の理論を体系化した。ここでは「絶え間ない訪問客の挨拶に疲れ果てる」という、よく知られたエピソードとして引き合いに出されている。
*2 ナイルの滝の轟音で移住した民族:キケロ『国家論』第6巻「スキピオの夢」や、セネカ自身の『自然探究』第4巻でも語られる逸話。ナイル川上流の急流(カタドゥパ)付近に住んでいた民族が、絶え間ない轟音のために耳が聞こえなくなり、静かな土地へ移ったと伝えられる。
*3 メタ・スダンス:ローマのコロッセオ近くに実在した円錐形の噴水。「汗をかく」を意味する“sudans”にちなみ、多数の吐水口から水がしたたり落ちる様子からこの名がついたとされる。
*4 ウェルギリウス:セネカが敬愛したラテン文学最大の詩人(前70〜前19年)。引用は叙事詩『アエネイス』第2巻726〜729行。トロイア陥落の夜、主人公アエネアスが老父アンキセスを背負い、幼い息子アスカニウスの手を引いて、燃える街を脱出する場面。
*5 オデュッセウスとセイレーン:ホメロス『オデュッセイア』第12巻のエピソード。歌声で船人を惑わせ遭難させる海の魔物セイレーンの島を通る際、オデュッセウスは自分だけマストに縛りつけさせ、部下たちの耳には蝋を詰めさせて難を逃れた。
LVI. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[1] Peream si est tam necessarium quam videtur silentium in studia seposito. Ecce undique me varius clamor circumsonat: supra ipsum balneum habito. Propone nunc tibi omnia genera vocum quae in odium possunt aures adducere: cum fortiores exercentur et manus plumbo graves iactant, cum aut laborant aut laborantem imitantur, gemitus audio, quotiens retentum spiritum remiserunt, sibilos et acerbissimas respirationes; cum in aliquem inertem et hac plebeia unctione contentum incidi, audio crepitum illisae manus umeris, quae prout plana pervenit aut concava, ita sonum mutat. Si vero pilicrepus supervenit et numerare coepit pilas, actum est.
[2] Adice nunc scordalum et furem deprensum et illum cui vox sua in balineo placet, adice nunc eos qui in piscinam cum ingenti impulsae aquae sono saliunt. Praeter istos quorum, si nihil aliud, rectae voces sunt, alipilum cogita tenuem et stridulam vocem quo sit notabilior subinde exprimentem nec umquam tacentem nisi dum vellit alas et alium pro se clamare cogit; iam biberari varias exclamationes et botularium et crustularium et omnes popinarum institores mercem sua quadam et insignita modulatione vendentis.
[3] ‘O te’ inquis ‘ferreum aut surdum, cui mens inter tot clamores tam varios, tam dissonos constat, cum Chrysippum nostrum assidua salutatio perducat ad mortem.’ At mehercules ego istum fremitum non magis curo quam fluctum aut deiectum aquae, quamvis audiam cuidam genti hanc unam fuisse causam urbem suam transferendi, quod fragorem Nili cadentis ferre non potuit.
[4] Magis mihi videtur vox avocare quam crepitus; illa enim animum adducit, hic tantum aures implet ac verberat. In his quae me sine avocatione circumstrepunt essedas transcurrentes pono et fabrum inquilinum et serrarium vicinum, aut hunc qui ad Metam Sudantem tubulas experitur et tibias, nec cantat sed exclamat:
[5] etiam nunc molestior est mihi sonus qui intermittitur subinde quam qui continuatur. Sed iam me sic ad omnia ista duravi ut audire vel pausarium possim voce acerbissima remigibus modos dantem. Animum enim cogo sibi intentum esse nec avocari ad externa; omnia licet foris resonent, dum intus nihil tumultus sit, dum inter se non rixentur cupiditas et timor, dum avaritia luxuriaque non dissideant nec altera alteram vexet. Nam quid prodest totius regionis silentium, si affectus fremunt?
[6] ‘Omnia noctis erant placida composta quiete.’ Falsum est: nulla placida est quies nisi quam ratio composuit; nox exhibet molestiam, non tollit, et sollicitudines mutat. Nam dormientium quoque insomnia tam turbulenta sunt quam dies: illa tranquillitas vera est in quam bona mens explicatur.
[7] Aspice illum cui somnus laxae domus silentio quaeritur, cuius aures ne quis agitet sonus, omnis servorum turba conticuit et suspensum accedentium propius vestigium ponitur: huc nempe versatur atque illuc, somnum inter aegritudines levem captans; quae non audit audisse se queritur.
[8] Quid in causa putas esse? Animus illi obstrepit. Hic placandus est, huius compescenda seditio est, quem non est quod existimes placidum, si iacet corpus: interdum quies inquieta est; et ideo ad rerum actus excitandi ac tractatione bonarum artium occupandi sumus, quotiens nos male habet inertia sui impatiens.
[9] Magni imperatores, cum male parere militem vident, aliquo labore compescunt et expeditionibus detinent: numquam vacat lascivire districtis, nihilque tam certum est quam otii vitia negotio discuti. Saepe videmur taedio rerum civilium et infelicis atque ingratae stationis paenitentia secessisse; tamen in illa latebra in quam nos timor ac lassitudo coniecit interdum recrudescit ambitio. Non enim excisa desit, sed fatigata aut etiam obirata rebus parum sibi cedentibus.
[10] Idem de luxuria dico, quae videtur aliquando cessisse, deinde frugalitatem professos sollicitat atque in media parsimonia voluptates non damnatas sed relictas petit, et quidem eo vehementius quo occultius. Omnia enim vitia in aperto leniora sunt; morbi quoque tunc ad sanitatem inclinant cum ex abdito erumpunt ac vim sui proferunt. Et avaritiam itaque et ambitionem et cetera mala mentis humanae tunc perniciosissima scias esse cum simulata sanitate subsidunt.
[11] Otiosi videmur, et non sumus. Nam si bona fide sumus, si receptui cecinimus, si speciosa contempsimus, ut paulo ante dicebam, nulla res nos avocabit, nullus hominum aviumque concentus interrumpet cogitationes bonas, solidasque iam et certas.
[12] Leve illud ingenium est nec sese adhuc reduxit introsus quod ad vocem et accidentia erigitur; habet intus aliquid sollicitudinis et habet aliquid concepti pavoris quod illum curiosum facit, ut ait Vergilius noster:
et me, quem dudum non ulla iniecta movebant
tela neque adverso glomerati e agmine Grai,
nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis
suspensum et pariter comitique onerique timentem.
[13] Prior ille sapiens est, quem non tela vibrantia, non arietata inter se arma agminis densi, non urbis impulsae fragor territat: hic alter imperitus est, rebus suis timet ad omnem crepitum expavescens, quem una quaelibet vox pro fremitu accepta deiecit, quem motus levissimi exanimant; timidum illum sarcinae faciunt.
[14] Quemcumque ex istis felicibus elegeris, multa trahentibus, multa portantibus, videbis illum ‘comitique onerique timentem’. Tunc ergo te scito esse compositum cum ad te nullus clamor pertinebit, cum te nulla vox tibi excutiet, non si blandietur, non si minabitur, non si inani sono vana circumstrepet.
[15] ‘Quid ergo? Non aliquando commodius est et carere convicio?’ Fateor; itaque ego ex hoc loco migrabo. Experiri et exercere me volui: quid necesse est diutius torqueri, cum tam facile remedium Ulixes sociis etiam adversus Sirenas invenerit? Vale.
出典は『倫理書簡集』第六巻・書簡56番(Seneca, Epistulae Morales ad Lucilium, Liber Ⅵ, Epistula LVI、The Latin Library所収)です。