Aut expedi aut incide.
ほどけるなら、ほどけ。ほどけないなら、断ち切れ。
賢くありたいなら、そのようなものはすべて投げ捨てなさい。
いや、賢くなるためにこそ、投げ捨てなさい。
よい心へ向かって、全力で走りなさい。
あなたを引き止めているものがあるなら、ほどきなさい。
ほどけないなら、断ち切りなさい。
あなたは言うだろう。
「私を引き止めているのは、財産のことです。
何もしなくなっても生活できるように、まず財産を整えておきたいのです。
そうすれば、貧しさが私の重荷になることも、私自身が誰かの重荷になることもないでしょう」と。
だが、そう言うとき、あなたはまだ、哲学という善がどれほどの力を持つかを、本当には知らない。
哲学がどれほど役に立つか、その大きなところは見えている。
しかし、哲学がどれほど細かなところにまで降りてきて、どこででも私たちを助けるかを、まだ十分には見ていない。
哲学は、大きな問題だけを助けるのではない。
キケロ*1 の言葉を借りれば、哲学は最も大きなことを支えるだけでなく、最も小さなことのところへも降りてくる。
私を信じなさい。
哲学を、あなたの相談相手に呼びなさい。
哲学はあなたに、いつまでも帳簿の前に座っているな、と助言するだろう。
あなたが求めているものは、結局こういうことだ。
貧しさを恐れなくてすむ状態になりたい。
だから、哲学を後回しにしている。
だが、考えてみなさい。
もし貧しさが、恐れるべきものではなく、むしろ望むべきものだとしたらどうするのか。
多くの人にとって、富は哲学へ向かう妨げになった。
貧しさは、身軽である。
貧しさは、余計な心配を持たない。
戦いの合図が鳴っても、貧しい人は、自分が狙われているとは思わない。
「火事だ」と叫び声が上がれば、貧しい人は、何を持ち出すかではなく、どこから出るかを考える。
海に出なければならないとしても、彼ひとりの荷物のために港が騒がしくなることはない。
岸辺が、彼の従者たちで埋まることもない。
彼の周りに、養わなければならない大勢の奴隷が立ち並ぶこともない。
その奴隷たちの腹を満たすために、海の向こうの豊かな土地を欲しがる必要もない。
よくしつけられた少数の腹を満たすのは、簡単である。
ただ満たされることだけを求める腹なら、なおさらである。
空腹にかかる費用は、わずかでよい。
だが、好き嫌いには、大きな費用がかかる。
貧しさは、差し迫った必要を満たすだけで満足する。
ならば、なぜあなたは、その貧しさを同居人として拒むのか。
健全な富者でさえ、結局は貧しさの流儀をまねるのに。
心のために時間を空けたいなら、貧しくあるか、貧しい人に似ていなければならない。
学びは、簡素に生きる努力なしには、健やかなものにならない。
そして、簡素に生きるとは、自ら選ぶ貧しさである。
だから、そのような言い訳は捨てなさい。
「まだ十分には持っていない。
望むだけの額に達したら、そのとき私はすべてを哲学に捧げる」と。
違う。
あなたが後回しにしているものこそ、何より先に準備しなければならない。
他のものを整えてから哲学へ行くのではない。
哲学から始めなければならない。
あなたは言うだろう。
「まず、生きるためのものを用意したいのです」と。
ならば、それを用意しながら、同時に学びなさい。
もし何かが、あなたによく生きることを禁じるとしても、よく死ぬことまでは禁じない。
貧しさが、私たちを哲学から遠ざける理由にはならない。
極度の欠乏でさえ、そうである。
知恵へ急ぐ者は、ときには飢えさえ耐えなければならない。
人々は、包囲された町の中で飢えに耐えてきた。
その忍耐の報酬は何だったのか。
勝者の支配に落ちないこと。
ただそれだけである。
では、私たちに約束されている報酬は、どれほど大きいだろう。
永遠の自由。
人も恐れない。
神も恐れない。
これがどれほど大きな約束か。
たとえ飢えていても、そこへ向かわなければならないのか。
そうだ。
そこへ向かわなければならない。
軍隊は、あらゆる欠乏に耐えてきた。
草の根を食べて生きた。
口にするのもためらわれるような食べ物で、飢えをしのいだ。
彼らは何のために、それほどのことを耐えたのか。
王国のためである。
しかも驚くべきことに、それは自分のものになる王国ではない。
では、人はためらうのか。
心を狂気から自由にするために、貧しさを耐えることを。
だから、先に財産を得なければならない、ということはない。
Licet ad philosophiam etiam sine viatico pervenire.
旅費がなくても、哲学へはたどり着ける。
すべてを手に入れたあとで、あなたは知恵も手に入れようとするのか。
知恵は、人生の最後に添える道具なのか。
人生の付け足しなのか。
そうではない。
何かを持っているなら、今すぐ哲学しなさい。
あなたはどうして、自分がすでに持ちすぎていないとわかるのか。
何も持っていないなら、なおさら、何より先に知恵を求めなさい。
あなたは言うだろう。
「しかし、生活に必要なものが足りなくなるかもしれません」と。
まず、必要なものが足りなくなることはない。
自然が求めるものは、ほんのわずかだからである。
そして賢者は、自分の必要を自然に合わせる。
もし究極の欠乏がやって来たなら、賢者はすみやかに生を去る。
自分自身の重荷であり続けることをやめる。
だが、生をつなぐものが乏しく、狭いとしても、賢者はそれを善く用いる。
必要以上のものについて、不安にならない。
悩まない。
食べるものと着るものを、必要なだけ与える。
そして、富者たちの忙しさを、また富へ向かって走り回る人々の慌ただしさを、自由で明るい心で笑うだろう。
そして、こう言うだろう。
「なぜあなたは、自分から本当の人生を遠い先へ延期するのか。
利息が入るのを待つのか。
商売の利益を待つのか。
金持ちの老人の遺言書に、自分の名前が書かれるのを待つのか。
今すぐ豊かになれるのに。
知恵は、現金で富を支払う。
知恵は、富を不要にすることで、その人に富を与える」と。
この話は、他の人々に向けたものでもある。
だが、あなたはどちらかといえば、富者に近い。
時代を変えてみなさい。
あなたは、持ちすぎている。
しかし、どの時代であっても、十分なものは同じである。
ここで手紙を閉じることもできた。
ただ、私があなたに悪い習慣をつけてしまった。
パルティアの王*2 に挨拶するには、贈り物なしでは許されない。
あなたに別れを告げるにも、私は何かを支払わずにはいられない。
では、どうしようか。
エピクロス*3 から借りることにしよう。
「富を得たことは、多くの人にとって、苦しみの終わりではなく、苦しみの形を変えただけだった。」
私は、それを不思議には思わない。
欠陥は、物の中にあるのではない。
心そのものの中にある。
貧しさを重荷にしたものが、富もまた重荷にする。
病人を木の寝台に寝かせても、金の寝台に寝かせても、ほとんど違いはない。
どこへ移しても、病人は自分の病を一緒に運ぶからである。
同じように、病んだ心が富の中に置かれるか、貧しさの中に置かれるかは、大きな問題ではない。
その人の悪は、その人について行く。
Multis parasse divitias non finis miseriarum fuit sed mutatio.
富を得ても、多くの人にとって苦しみは終わらない。ただ、形を変えるだけである。
Vale.
注釈
*1 キケロ:Marcus Tullius Cicero。古代ローマの政治家・弁論家・哲学者。ここでは、哲学が大事にだけでなく日常の細部にも働くことを示すために言及されている。
*2 パルティアの王:ローマの東方にあったパルティア王国の王。贈り物なしに王に挨拶できない、という比喩を通じて、セネカが手紙の末尾に格言を添える習慣を冗談めかして語っている。
*3 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはストア派でありながら、真実だと思う言葉であればエピクロス派の言葉も引用する。ここでは、富そのものではなく、富を扱う心の状態こそが問題であることを示すために引用されている。
原典ラテン語
XVII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
§1 Proice omnia ista, si sapis, immo ut sapias, et ad bonam mentem magno cursu ac totis viribus tende; si quid est quo teneris, aut expedi aut incide.
§2 ‘Moratur’ inquis ‘me res familiaris; sic illam disponere volo ut sufficere nihil agenti possit, ne aut paupertas mihi oneri sit aut ego alicui.’ Cum hoc dicis, non videris vim ac potentiam eius de quo cogitas boni nosse; et summam quidem rei pervides, quantum philosophia prosit, partes autem nondum satis subtiliter dispicis, necdum scis quantum ubique nos adiuvet, quemadmodum et in maximis, ut Ciceronis utar verbo, ‘opituletur’ <et> in minima descendat.
§3 Mihi crede, advoca illam in consilium: suadebit tibi ne ad calculos sedeas. Nempe hoc quaeris et hoc ista dilatione vis consequi, ne tibi paupertas timenda sit: quid si appetenda est? Multis ad philosophandum obstitere divitiae: paupertas expedita est, secura est.
§4 Cum classicum cecinit, scit non se peti; cum aqua conclamata est, quomodo exeat, non quid efferat, quaerit; [ut] si navigandum est, non strepunt portus nec unius comitatu inquieta sunt litora; non circumstat illam turba servorum, ad quos pascendos transmarinarum regionum est optanda fertilitas. Facile est pascere paucos ventres et bene institutos et nihil aliud desiderantes quam impleri: parvo fames constat, magno fastidium.
§5 Paupertas contenta est desideriis instantibus satis facere: quid est ergo quare hanc recuses contubernalem cuius mores sanus dives imitatur? Si vis vacare animo, aut pauper sis oportet aut pauperi similis. Non potest studium salutare fieri sine frugalitatis cura; frugalitas autem paupertas voluntaria est. Tolle itaque istas excusationes: ‘nondum habeo quantum sat est; si ad illam summam pervenero, tunc me totum philosophiae dabo’.
§6 Atqui nihil prius quam hoc parandum est quod tu differs et post cetera paras; ab hoc incipiendum est. ‘Parare’ inquis ‘unde vivam volo.’ Simul et parare <te> disce: si quid te vetat bene vivere, bene mori non vetat. Non est quod nos paupertas a philosophia revocet, ne egestas quidem.
§7 Toleranda est enim ad hoc properantibus vel fames; quam toleravere quidam in obsidionibus, et quod aliud erat illius patientiae praemium quam in arbitrium non cadere victoris? Quanto hoc maius est quod promittitur: perpetua libertas, nullius nec hominis nec dei timor. Ecquid vel esurienti ad ista veniendum est? Perpessi sunt exercitus inopiam omnium rerum, vixerunt herbarum radicibus et dictu foedis tulerunt famem; haec omnia passi sunt pro regno, quo magis mireris, alieno: dubitabit aliquis ferre paupertatem ut animum furoribus liberet? Non est ergo prius acquirendum: licet ad philosophiam etiam sine viatico pervenire.
§8 Ita est? cum omnia habueris, tunc habere et sapientiam voles? haec erit ultimum vitae instrumentum et, ut ita dicam, additamentum? Tu vero, sive aliquid habes, iam philosophare – unde enim scis an iam nimis habeas? -, sive nihil, hoc prius quaere quam quicquam.
§9 ‘At necessaria deerunt.’ Primum deesse non poterunt, quia natura minimum petit, naturae autem se sapiens accommodat. Sed si necessitates ultimae inciderint, iamdudum exibit e vita et molestus sibi esse desinet. Si vero exiguum erit et angustum quo possit vita produci, id boni consulet nec ultra necessaria sollicitus aut anxius ventri et scapulis suum reddet et occupationes divitum concursationesque ad divitias euntium securus laetusque ridebit
§10 ac dicet, ‘quid in longum ipse te differs? expectabisne fenoris quaestum aut ex merce compendium aut tabulas beati senis, cum fieri possis statim dives? Repraesentat opes sapientia, quas cuicumque fecit supervacuas dedit.’ Haec ad alios pertinent: tu locupletibus propior es. Saeculum muta, nimis habes; idem est autem omni saeculo quod sat est.
§11 Poteram hoc loco epistulam claudere, nisi te male instituissem. Reges Parthos non potest quisquam salutare sine munere; tibi valedicere non licet gratis. Quid istic? ab Epicuro mutuum sumam: ‘multis parasse divitias non finis miseriarum fuit sed mutatio.’
§12 Nec hoc miror; non est enim in rebus vitium sed in ipso animo. Illud quod paupertatem nobis gravem fecerat et divitias graves fecit. Quemadmodum nihil refert utrum aegrum in ligneo lecto an in aureo colloces – quocumque illum transtuleris, morbum secum suum transferet -, sic nihil refert utrum aeger animus in divitiis an in paupertate ponatur: malum illum suum sequitur. Vale.