ⅩⅬⅨ|人生は長さではなく使い方

Punctum est quod vivimus et adhuc puncto minus.

私たちが生きているものは、一つの点にすぎない。いや、その点よりもなお小さい。


親愛なるルキリウスへ。

ある土地を見て、ようやく友のことを思い出すようなら、たしかにその人は怠惰で、不注意だと言わなければならない。

けれども、心の奥にしまわれていた懐かしさを、見慣れた場所が呼び起こすことはある。

それは、消えていた記憶を取り戻すというより、眠っていた記憶を揺り起こすのだ。

たとえば、死別の悲しみが時とともにやわらいでいても、亡くなった人の身近な召使いや、衣服や、家を見ると、悲しみが新しくなることがある。

それと同じように、カンパニア、とりわけナポリと、君のポンペイを目にしたとき、君への思いが信じられないほど鮮やかによみがえった。*1

君の姿が、すっかり私の目の前にある。

いままさに、君と別れたばかりのようだ。

涙を呑みこみ、抑えようとしても抑えきれない感情が、その抑制の中からにじみ出ていた君を、私は見ている。

 

私は、つい先ほど君を失ったように思う。

いや、思い返してみれば、何が「つい先ほど」でないというのだろう。

つい先ほど、私は少年として哲学者ソティオンのもとに座っていた。*2

つい先ほど、弁論の仕事を始めた。

つい先ほど、それをしたいと思わなくなった。

つい先ほど、それができなくなった。

時間の速さには限りがない。

そしてその速さは、振り返る者にこそ、いっそうはっきり見える。

いま目の前のことに心を奪われている者は、時間に気づかない。

あまりにも急いで過ぎ去るものほど、その通過はなめらかだからだ。

 

なぜ、そうなるのか。

過ぎ去った時間は、すべて同じ場所にあるからだ。

それらは等しく見え、一つに横たわり、すべて同じ深みへ落ちていく。

そもそも、全体が短いものの中に、長い間隔などありえない。

私たちが生きているものは、一つの点にすぎない。

いや、その点よりもなお小さい。

それでも自然は、このきわめて小さなものを、まるで長い広がりであるかのように見せかけて、私たちを嘲った。

その一部を乳児期とし、別の一部を幼年期とし、また別の一部を青年期とし、さらに青年期から老年へ傾いていく時期とし、最後に老年そのものとした。

なんと狭い場所に、これほど多くの段を置いたことか。

 

私は、ついこの間君を見送った。

それなのに、この「ついこの間」が、私たちの年齢のかなりの部分を占めている。

しかもその年齢は、いつか尽きるほど短いものだと考えなければならない。

以前の私は、時間がこれほど速いものだとは思っていなかった。

だが今は、その走り方が信じられないほど速く見える。

それは、終点が近づいていると感じるからかもしれない。

あるいは、自分が失っているものに注意を向け、それを数え始めたからかもしれない。

 

だからこそ私は、なおさら腹立たしく思う。

どれほど注意深く守っても、必要なことにすら十分ではないこの時間を、多くの人が、余計なことに大部分使ってしまうからだ。

キケロは、寿命が二倍になっても、叙情詩人を読む時間はないと言った。*3

私は、弁証家たちも同じ場所に置く。

ただし、彼らの愚かさのほうが、もっと陰気である。

詩人たちは、遊んでいることを知って遊んでいる。

だが弁証家たちは、自分たちが何か重要なことをしていると思い込んでいる。

 

私は、そうしたものをまったく見てはならないと言っているのではない。

ただ、見るだけでよい。

入口で挨拶する程度でよい。

それは、言葉に欺かれないためであり、そこに何か偉大で秘密めいた善が隠されていると思い込まないためである。

解くよりも軽んじるほうが賢い問いに、なぜ自分を苦しめ、すり減らすのか。

安全な場所で、ゆっくり旅立つ者なら、細かなものを拾い集める暇もある。

だが、背後から敵が迫り、兵士に進めという命令が下ったなら、必要に迫られて、平和な暇のうちに集めたものなど、すべて捨てることになる。

 

二通りに取れる言葉を追いかけたり、その中で自分の小賢しさを試したりしている暇は、私にはない。

見よ。人々が集まり、城門は閉ざされ、その内側で剣が研がれている。*4

私の周囲には、戦の音が響いている。

その音を、私は大きな心で聞かなければならない。

 

老人や女たちが、城壁を守るために石を積んでいる。

門の内側では、武装した若者たちが、出撃の合図を待ち、あるいは求めている。

敵の槍は門の前で震え、大地そのものが、掘られた穴や坑道によって揺れている。

そんな時に、もし私が何もせず座り込んで、こんな小さな問いを並べていたら、誰もが当然、私を狂っていると思うだろう。

「あなたが失っていないものは、あなたのものである。あなたは角を失っていない。だから、あなたには角がある。」*5

あるいは、この手の鋭そうに見える狂気を真似て作られた、似たような問いを並べていたなら。

 

だが、もし私が実際にそのようなことに力を使っているなら、君から見ても、私は同じように狂っているはずだ。

なぜなら、私は今も包囲されているからだ。

先ほどのたとえなら、包囲された私を脅かす危険は外から来るものだった。

壁が、私と敵とを隔てていた。

しかし今、死をもたらすものは、私と共にある。

こんな愚かなことに費やす暇はない。

私の手には、大きな仕事がある。

私は何をすべきなのか。

死が私を追っている。

人生が私から逃げていく。

 

これに立ち向かうための何かを、私に教えてほしい。

私が死から逃げようとしなくなるようにしてほしい。

そして、人生が私から逃げていかないようにしてほしい。

困難なものに向かう勇気を与えてほしい。

避けられないものに対する平静を教えてほしい。*6

私に与えられた時間の狭さを、広げてほしい。

人生の善は、その長さにあるのではなく、その使い方にあるのだと教えてほしい。

長く生きた者が、わずかしか生きていないということもありうる。

いや、むしろ多くの場合、そうなのだと教えてほしい。

眠りにつく私に、こう言ってほしい。

「あなたは、もう目覚めないかもしれない。」

目覚めた私に、こう言ってほしい。

「あなたは、もう眠ることがないかもしれない。」

外へ出る私に、こう言ってほしい。

「あなたは、もう戻らないかもしれない。」

戻った私に、こう言ってほしい。

「あなたは、もう外へ出ないかもしれない。」

 

生と死とを隔てるものがごく薄いのは、航海の時だけだと思うなら、それは誤りである。

どこにいても、その間隔は同じように薄い。

死は、どこでも近い姿を見せるわけではない。

だが、どこでも近くにいる。

この暗がりを払ってほしい。

そうすれば、私がすでに受け取る準備をしている教えを、君はいっそう容易に渡すことができる。

自然は、私たちを学ぶことのできるものとして生んだ。

そして理性を与えた。

その理性は、まだ完成してはいない。

だが、完成されうるものとして与えられている。

 

私に、正義について語ってほしい。

敬虔について語ってほしい。

節度について語ってほしい。

清らかさについて語ってほしい。

それは二つある。

一つは、他人の身体を侵さない清らかさ。

もう一つは、自分自身を大切に扱う清らかさである。

もし君が私を脇道へ連れて行かないなら、私は、自分の目指すところへ、もっと容易にたどり着くことができる。

悲劇詩人が言うように、真理の言葉は単純である。*7

だから、それを複雑にしてはならない。

大きなことを目指す魂に、あのこざかしい技巧ほど似合わないものはない。

Vale.


*1 カンパニア、ナポリ、ポンペイ:セネカは、カンパニア地方、とりわけナポリと「君のポンペイ」を見たことで、ルキリウスへの思いが新たになったと語る。ここでは、土地が記憶を呼び起こす働きをする。

*2 ソティオン:セネカが若いころに学んだ哲学者。ピタゴラス派の思想と関係づけられる人物で、セネカ自身の若年期の哲学的記憶として言及されている。

*3 キケロと叙情詩人:キケロが、寿命が二倍あっても叙情詩人を読む時間はないと述べたという逸話を指す。ここでセネカは、詩人よりも弁証家たちのほうが始末に悪いと見る。詩人は遊びとして遊ぶが、弁証家たちは自分たちが重大な仕事をしていると思い込んでいるからである。

*4 戦の引用:「人々が集まり、城門は閉ざされ、その内側で剣が研がれている」という趣旨の句は、ウェルギリウス『アエネーイス』に由来する。ここでは、哲学者が置かれている状況を、包囲された都市の緊急事態にたとえている。

*5 角の詭弁:「失っていないものは持っている。あなたは角を失っていない。だから角を持っている」という詭弁。書簡ⅩⅬⅤでも扱った、論理遊戯への批判とつながる。

*6 平静:原文には角括弧つきで [de aequanimitate] と示される箇所がある。本文の流れでは、困難や避けられないものに対する心の平静を求める部分として処理した。

*7 真理の言葉は単純である:veritatis simplex oratio est。悲劇詩人の言葉として引かれる句。ここでは、真理を複雑な言葉で飾るべきではないという、本書簡全体の結論になっている。


XLIX. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

[1] Est quidem, mi Lucili, supinus et neglegens qui in amici memoriam ab aliqua regione admonitus reducitur; tamen repositum in animo nostro desiderium loca interdum familiaria evocant, nec exstinctam memoriam reddunt sed quiescentem irritant, sicut dolorem lugentium, etiam si mitigatus est tempore, aut servulus familiaris amisso aut vestis aut domus renovat. Ecce Campania et maxime Neapolis ac Pompeiorum tuorum conspectus incredibile est quam recens desiderium tui fecerint: totus mihi in oculis es. Cum maxime a te discedo; video lacrimas combibentem et affectibus tuis inter ipsam coercitionem exeuntibus non satis resistentem.

[2] Modo amisisse te videor; quid enim non ‘modo’ est, si recorderis? Modo apud Sotionem philosophum puer sedi, modo causas agere coepi, modo desii velle agere, modo desii posse. Infinita est velocitas temporis, quae magis apparet respicientibus. Nam ad praesentia intentos fallit; adeo praecipitis fugae transitus lenis est.

[3] Causam huius rei quaeris? quidquid temporis transit eodem loco est; pariter aspicitur, una iacet; omnia in idem profundum cadunt. Et alioqui non possunt longa intervalla esse in ea re quae tota brevis est. Punctum est quod vivimus et adhuc puncto minus; sed et hoc minimum specie quadam longioris spatii natura derisit: aliud ex hoc infantiam fecit, aliud pueritiam, aliud adulescentiam, aliud inclinationem quandam ab adulescentia ad senectutem, aliud ipsam senectutem. In quam angusto quodam quot gradus posuit!

[4] Modo te prosecutus sum; et tamen hoc ‘modo’ aetatis nostrae bona portio est, cuius brevitatem aliquando defecturam cogitemus. Non solebat mihi tam velox tempus videri: nunc incredibilis cursus apparet, sive quia admoveri lineas sentio, sive quia attendere coepi et computare damnum meum.

[5] Eo magis itaque indignor aliquos ex hoc tempore quod sufficere ne ad necessaria quidem potest, etiam si custoditum diligentissime fuerit, in supervacua maiorem partem erogare. Negat Cicero, si duplicetur sibi aetas, habiturum se tempus quo legat lyricos: eodem loco pono dialecticos: tristius inepti sunt. Illi ex professo lasciviunt, hi agere ipsos aliquid existimant.

[6] Nec ego nego prospicienda ista, sed prospicienda tantum et a limine salutanda, in hoc unum, ne verba nobis dentur et aliquid esse in illis magni ac secreti boni iudicemus. Quid te torques et maceras in ea quaestione quam subtilius est contempsisse quam solvere? Securi est et ex commodo migrantis minuta conquirere: cum hostis instat a tergo et movere se iussus est miles, necessitas excutit quidquid pax otiosa collegerat.

[7] Non vacat mihi verba dubie cadentia consectari et vafritiam in illis meam experiri. Aspice qui coeant populi, quae moenia clusis ferrum acuant portis. Magno mihi animo strepitus iste belli circumsonantis exaudiendus est.

[8] Demens omnibus merito viderer, si cum saxa in munimentum murorum senes feminaeque congererent, cum iuventus intra portas armata signum eruptionis exspectaret aut posceret, cum hostilia in portis tela vibrarent et ipsum solum suffossionibus et cuniculis tremeret, sederem otiosus et eiusmodi quaestiunculas ponens: ‘quod non perdidisti habes; cornua autem non perdidisti; cornua ergo habes’ aliaque ad exemplum huius acutae delirationis concinnata.

[9] Atqui aeque licet tibi demens videar si istis impendero operam: et nunc obsideor. Tunc tamen periculum mihi obsesso externum immineret, murus me ab hoste secerneret: nunc mortifera mecum sunt. Non vaco ad istas ineptias; ingens negotium in manibus est. Quid agam? mors me sequitur, fugit vita.

[10] Adversus haec me doce aliquid; effice ut ego mortem non fugiam, vita me non effugiat. Exhortare adversus difficilia, [de aequanimitate] adversus inevitabilia; angustias temporis mei laxa. Doce non esse positum bonum vitae in spatio eius sed in usu posse fieri, immo saepissime fieri, ut qui diu vixit parum vixerit. Dic mihi dormituro ‘potes non expergisci’; dic experrecto ‘potes non dormire amplius’. Dic exeunti ‘potes non reverti’; dic redeunti ‘potes non exire’.

[11] Erras si in navigatione tantum existimas minimum esse quo a morte vita diducitur: in omni loco aeque tenue intervallum est. Non ubique se mors tam prope ostendit: ubique tam prope est. Has tenebras discute, et facilius ea trades ad quae praeparatus sum. Dociles natura nos edidit, et rationem dedit imperfectam, sed quae perfici posset.

[12] De iustitia mihi, de pietate disputa, de frugalitate, de pudicitia utraque, et illa cui alieni corporis abstinentia est, et hac cui sui cura. Si me nolueris per devia ducere, facilius ad id quo tendo perveniam; nam, ut ait ille tragicus, ‘veritatis simplex oratio est’, ideoque illam implicari non oportet; nec enim quicquam minus convenit quam subdola ista calliditas animis magna conantibus. Vale.