Ⅴ|賢く生きよ

Id agamus ut meliorem vitam sequamur quam vulgus, non ut contrariam.

私たちが目指すのは、世間より善く生きることだ。
世間と逆に生きることではない。


あなたが粘り強く学び、
ほかのことを脇に置いて、
日ごとに自分を良くしようとしていることを、
私は喜んでいる。

ただし、一つだけ注意しなさい。

人は、知恵を求めていたはずなのに、
いつの間にか、
賢くなることではなく、
賢く見られることを求め始める。


荒々しい身なり。
伸び放題の髪。
整えない髭。
銀器への見せつけの憎悪。
床に直接置いた寝床。

そういうものは、慎ましさではない。
遠回りをした虚栄である。

哲学という名は、
静かに扱っているだけでも、
世間から疑いの目で見られる。

それなのに、私たちが人々の習慣からあまりに離れてしまえば、
いったいどうなるだろうか。


Intus omnia dissimilia sint, frons populo nostra conveniat.

内側は、すべて違っていてよい。
だが、外側は人々と調和していなさい。


服は輝かせる必要はない。
だが、汚くする必要もない。

金銀の飾りを持たないことだけで、
質素な人間になれるわけではない。

私たちは、世間より善く生きるべきであって、
世間と逆に生きるべきではない。

あまりに奇抜であれば、
私たちが良くしたいと思っている人々を、
かえって遠ざけてしまう。

彼らは、私たちの何一つ真似ようとしなくなる。
なぜなら、一つ真似れば、
すべてを真似なければならないと恐れるからだ。


哲学が最初に約束するものは、
常識であり、
人間らしさであり、
人と共に生きる力である。

だから、人から驚かれるためだけの振る舞いが、
滑稽で、嫌悪されるものになっていないか、
よく気をつけなさい。

自然に従って生きる。
それが私たちの目標である。

しかし、身体を痛めつけること。
清潔さをわざと嫌うこと。
汚れを好むこと。
安いだけでなく、見るからに不快な食事を選ぶこと。

それは自然に従うことではない。
むしろ、自然に逆らうことだ。


Frugalitatem exigit philosophia, non poenam.

哲学が求めるのは質素さであって、
罰ではない。


贅沢なものばかり求めるのは、たしかに放縦である。

だが、普通に手に入り、
普通に使えるものをわざわざ避けるのも、
それはそれで愚かである。

質素でありながら、
きちんとしていることはできる。

私が良いと思う節度* は、ここにある。

人生は、善き生き方と、
世間の習慣とのあいだで整えられるべきだ。

人々が私たちの生き方を見て、
敬意を抱くように。
そして同時に、
理解できるように。


では、私たちは人々とまったく同じことをするのか。
私たちと世間との間に、何の違いもないのか。

そうではない。

よく見れば、大きな違いがある。
近くで見た人には、
私たちが世間とは違うと分かるはずだ。

家に入ってきた人には、
家具ではなく、
私たち自身を見て驚いてもらえばよい。

土の器を銀の器のように使える人は偉大である。
同じように、銀の器を土の器のように使える人も偉大である。

富に耐えられない心こそ、弱いのだ。


最後に、今日の収穫を分けよう。

私たちのヘカトン* の書いたものの中に、
こんな言葉を見つけた。

Desines timere, si sperare desieris.

望むことをやめれば、
恐れることもやむ。

あなたは言うかもしれない。
希望と恐れは、まったく違うものではないか、と。

違うように見えて、
実はつながっている。

同じ鎖が、
囚人と、その囚人を見張る兵士とをつなぐように、
希望と恐れも、同じ鎖につながれている。

希望が進むところには、
恐れもついてくる。


それも当然である。

どちらも、まだ来ていないものに、
心を預けている状態だからだ。

私たちが苦しむ大きな理由は、
今あるものに心を合わせず、
思考を遠い未来へ飛ばしてしまうことにある。

本来、人間に与えられた先見の力は、
すばらしい恵みである。

だが、それも使い方を誤れば、
苦しみへと変わる。


獣は、目の前に見える危険から逃げる。
そして逃げ切れば、もう安心する。

しかし人間は違う。

これから来るものにも苦しみ、
すでに過ぎたものにも苦しむ。

記憶は恐れを呼び戻し、
予測は恐れを先取りする。

多くの恵みでさえ、
私たちにとっては害になることがある。


*節度(modus):ここでは、禁欲そのものを誇ることではなく、贅沢にも貧しさにも支配されない中庸の姿勢を指す。

*ヘカトン(Hecato):ロドス出身のストア派哲学者。セネカは本書簡の結びで、ヘカトンの言葉を「今日の収穫」として引用している。


Nemo tantum praesentibus miser est.

今ここにあるものだけで、
人は不幸にはならない。

Vale.


§1  Quod pertinaciter studes et omnibus omissis hoc unum agis, ut te meliorem cotidie facias, et probo et gaudeo, nec tantum hortor ut perseveres sed etiam rogo. Illud autem te admoneo, ne eorum more qui non proficere sed conspici cupiunt facias aliqua quae in habitu tuo aut genere vitae notabilia sint;

§2  asperum cultum et intonsum caput et neglegentiorem barbam et indictum argento odium et cubile humi positum et quidquid aliud ambitionem perversa via sequitur evita. Satis ipsum nomen philosophiae, etiam si modeste tractetur, invidiosum est: quid si nos hominum consuetudini coeperimus excerpere? Intus omnia dissimilia sint, frons populo nostra conveniat.

§3  Non splendeat toga, ne sordeat quidem; non habeamus argentum in quod solidi auri caelatura descenderit, sed non putemus frugalitatis indicium auro argentoque caruisse. Id agamus ut meliorem vitam sequamur quam vulgus, non ut contrariam: alioquin quos emendari volumus fugamus a nobis et avertimus; illud quoque efficimus, ut nihil imitari velint nostri, dum timent ne imitanda sint omnia.

§4  Hoc primum philosophia promittit, sensum communem, humanitatem et congregationem; a qua professione dissimilitudo nos separabit. Videamus ne ista per quae admirationem parare volumus ridicula et odiosa sint. Nempe propositum nostrum est secundum naturam vivere: hoc contra naturam est, torquere corpus suum et faciles odisse munditias et squalorem appetere et cibis non tantum vilibus uti sed taetris et horridis.

§5  Quemadmodum desiderare delicatas res luxuriae est, ita usitatas et non magno parabiles fugere dementiae. Frugalitatem exigit philosophia, non poenam; potest autem esse non incompta frugalitas. Hic mihi modus placet: temperetur vita inter bonos mores et publicos; suspiciant omnes vitam nostram sed agnoscant.

§6  ‘Quid ergo? eadem faciemus quae ceteri? nihil inter nos et illos intererit?’ Plurimum: dissimiles esse nos vulgo sciat qui inspexerit propius; qui domum intraverit nos potius miretur quam supellectilem nostram. Magnus ille est qui fictilibus sic utitur quemadmodum argento, nec ille minor est qui sic argento utitur quemadmodum fictilibus; infirmi animi est pati non posse divitias.

§7  Sed ut huius quoque diei lucellum tecum communicem, apud Hecatonem nostrum inveni cupiditatum finem etiam ad timoris remedia proficere. ‘Desines’ inquit ‘timere, si sperare desieris.’ Dices, ‘quomodo ista tam diversa pariter sunt?’ Ita est, mi Lucili: cum videantur dissidere, coniuncta sunt. Quemadmodum eadem catena et custodiam et militem copulat, sic ista quae tam dissimilia sunt pariter incedunt: spem metus sequitur.

§8  Nec miror ista sic ire: utrumque pendentis animi est, utrumque futuri exspectatione solliciti. Maxima autem utriusque causa est quod non ad praesentia aptamur sed cogitationes in longinqua praemittimus; itaque providentia, maximum bonum condicionis humanae, in malum versa est.

§9  Ferae pericula quae vident fugiunt, cum effugere, securae sunt: nos et venturo torquemur et praeterito. Multa bona nostra nobis nocent; timoris enim tormentum memoria reducit, providentia anticipat; nemo tantum praesentibus miser est. Vale.