ⅩⅢ|根拠のない恐れ

Plura sunt, Lucili, quae nos terrent, quam quae premunt.

ルキリウスよ、私たちを押しつぶすものより、怯えさせるもののほうが多い。


ルキリウスよ。

あなたには、十分な心の強さがある。

私はそれを知っている。

あなたは、困難に耐えるための教えを身につける前から、すでに運命に対してよく踏みとどまっていた。

まして今は、その運命と実際に手を組み合い、自分の力を試してきたのだから、なおさらである。

 

人は、自分の力をただ想像しているだけでは、まだ本当に信じることができない。

困難がこちらからも、あちらからも現れ、時にはすぐそばまで迫ってきたとき、はじめて自分の心が試される。

外から来るものに、支配されない心。

それは、そういう場面でこそ明らかになる。

 

競技者も同じである。

一度も殴られたことのない者は、大きな気持ちで試合に入ることはできない。

自分の血を見た者。

拳の下で歯が鳴るのを知った者。

足を払われ、相手の全体重を受けて倒された者。

それでも、心までは倒れなかった者。

倒れるたびに、より強く立ち上がった者。

そういう者だけが、希望をもって戦いに向かうことができる。

 

このたとえを続けよう。

運命は、これまで何度もあなたの上にのしかかってきた。

けれど、あなたは自分を明け渡さなかった。

むしろ跳ね起き、以前よりも鋭く立ち上がった。

挑まれた徳は、力を増す。

 

それでも、よければ私からも、あなたの心を守るための助けを渡しておこう。

 

ルキリウスよ。

私たちを押しつぶすものより、怯えさせるもののほうが多い。

私たちは、現実そのものによってよりも、想像によって苦しむことのほうが多い。

 

私はいま、ストア派らしい大きな言葉で語っているのではない。

もっと低く、もっと人間に近い言葉で語っている。

私たちは本来、人をうめかせ、泣かせるような出来事でさえ、軽いもの、取るに足りないものだと言う。

その言葉は、たしかに真実である。

けれど今は、その大きな言葉をいったん置いておこう。

 

私があなたに勧めたいのは、ただ一つである。

時が来る前に、不幸になるな。

あなたが、もう目の前に迫っていると思って怯えているものは、もしかすると永遠に来ないかもしれない。

少なくとも、まだ来てはいない。

 

私たちを苦しめるものには、三つある。

本来より大きく苦しむもの。

本来より早く苦しむもの。

そもそも苦しむ必要のないものに苦しむもの。

 

私たちは、痛みを大きくする。

痛みを作り出す。

痛みを先取りする。

 

第一の問題については、今は脇に置こう。

それが軽いか重いかについては、人はすぐに争う。

私が軽いと言えば、あなたは重大だと言うだろう。

鞭で打たれても笑う者もいれば、平手打ち一つでうめく者もいる。

それが出来事そのものの力によるのか、私たちの弱さによるのかは、また後で考えよう。

 

だから、まずこれだけを私に約束してほしい。

人々があなたを取り囲み、あなたは不幸だと説き伏せようとするとき、聞こえてくる声ではなく、自分が実際に感じていることを見なさい。

自分の忍耐に相談しなさい。

自分のことをいちばんよく知っているのは、自分なのだから、自分自身に問いなさい。

 

なぜ、この人たちは私を憐れむのか。

なぜ、彼らは騒いでいるのか。

なぜ、災難が人から人へうつるかのように、私に触れることを恐れているのか。

ここに本当に悪があるのか。

それとも、悪そのものではなく、ただ評判が悪いだけなのか。

 

さらに、自分に問いなさい。

私は、理由もなく苦しんでいないか。

私は、まだ悪ではないものを、悪に仕立てていないか。

 

あなたは言うかもしれない。

では、私を苦しめているものが本物なのか、空想なのか、どう見分ければよいのか。

 

そのための基準を教えよう。

私たちが苦しめられるものは、現在のことか、未来のことか、あるいはその両方である。

 

現在のことについては、判断は難しくない。

もしあなたの身体が自由で、健康で、外から受けた傷の痛みもないなら、少なくとも今日、その問題はまだあなたを傷つけていない。

未来に何が起こるかは、後で見ればよい。

今日、それはまだ用をなしていない。

 

あなたは言う。

しかし、それはいずれ起こる。

 

まず確かめなさい。

その未来の悪には、確かな証拠があるのか。

私たちはたいてい、事実ではなく疑いに苦しんでいる。

噂というものは、戦争を終わらせることもあるが、それ以上に、ひとりの人間を簡単に打ち負かしてしまう。

 

そうなのだ、ルキリウス。

私たちは、人の言葉にあまりにも早く同意してしまう。

自分を恐れさせるものを、調べようとしない。

問いただそうとしない。

ただ震え、背を向ける。

 

まるで、家畜の群れが立てた土煙を見て、敵が来たと思い込み、陣地を捨てて逃げ出す兵士のようである。

出どころの分からない話に脅かされ、まだ何も起きていないのに崩れてしまう人のようである。

 

不思議なことに、私たちをいちばん乱すのは、空虚な知らせである。

真実には、限界がある。

しかし不確かなものは、推測に引き渡される。

そして推測は、怯えた心の中で勝手に増殖する。

 

だから、恐れの中で最も危険で、最も引き戻しにくいのは、我を忘れた恐れである。

ほかの恐れには、まだ理由がないだけである。

しかしこの恐れには、心がない。

 

だから、事実を丁寧に調べよう。

何か悪いことが起こるかもしれない。

だが、起こるかもしれないことは、まだ起こったことではない。

 

予想していなかったことが、どれほど多く起こったか。

予想していたことが、どれほど多く起こらなかったか。

たとえそれが本当に起こるとしても、苦しみにこちらから迎えに行って、何の得があるのか。

それが来れば、その時に十分早く苦しむことになる。

それまでは、よりよいものを心に置きなさい。

 

そうすれば何を得るのか。

時間を得る。

 

その間に、多くのことが起こる。

すぐ近くまで迫っていた危険が、立ち止まることもある。

消えることもある。

別の人の上へ移っていくこともある。

 

火事が、逃げ道を開くこともある。

倒壊が、人をかえって柔らかく地面へ降ろすこともある。

首筋にかかった剣が、最後の瞬間に引き戻されることもある。

処刑人よりも長く生きのびた者もいる。

 

悪い運命でさえ、移り気である。

それは来るかもしれない。

来ないかもしれない。

だが今は、まだ来ていない。

だから、よりよいものを心に置きなさい。

 

時に、悪を知らせる兆しなど何もないのに、心は自分で悪の幻を作り出す。

曖昧な言葉を、いちばん悪い意味にねじ曲げる。

誰かの不機嫌を、実際より大きな敵意として思い描く。

相手がどれほど怒っているかではなく、怒った相手がどこまでできるかばかりを考える。

 

しかし、恐れうるものをすべて恐れて生きるなら、人生には生きる理由がなくなる。

苦しみには限りがなくなる。

 

ここで、思慮を働かせなさい。

たとえ恐れるものが目の前に見えているように思えても、強い心でそれを退けなさい。

それができないなら、弱さを別の弱さで押し返しなさい。

恐れを、希望で薄めなさい。

 

恐れているものの中に、完全に確かなものなどない。

それよりも確かなのは、恐れていたものが消えることもあり、望んでいたものが裏切ることもある、という事実である。

 

だから、希望と恐れをよく量りなさい。

すべてが不確かなときは、自分の味方をしなさい。

自分が信じたいほうを信じなさい。

もし恐れのほうが多くの票を集めたとしても、それでもあえて反対側へ傾きなさい。

そして、自分の心をこれ以上かき乱すのをやめなさい。

 

多くの人は、今まさに悪があるわけでもなく、未来に確実に悪が来るわけでもないのに、ひとりで熱くなり、ひとりで駆け回っている。

人は、いったん押され始めると、自分で自分を止めようとしない。

恐れを、事実の大きさに合わせようとしない。

 

誰もこう言わない。

この話を持ってきた者は空っぽだ。

これを作った者も、信じた者も、同じように空っぽだ。

 

私たちは、風に自分を運ばせる。

不確かなものを、確かなもののように恐れる。

物事の大きさを守らない。

小さな引っかかりが、たちまち恐怖に変わる。

 

ここまで、あまりにもやさしい薬であなたを慰めていることを、私は少し恥ずかしく思う。

別の人なら、こう言うだろう。

たぶん、それは来ない。

 

しかしあなたは、こう言いなさい。

では、来たらどうなのか。

その時、どちらが勝つか見てやろう。

もしかすると、それは私のために来るのかもしれない。

その死が、私の人生を高貴なものにするかもしれない。

 

毒人参は、ソクラテス*1 を偉大にした。

カトー*2 から、自由を守った剣を取り上げてみよ。

彼の栄光の大きな部分を、あなたは奪うことになる。

 

私は、あなたを長く励ましすぎた。

あなたに必要なのは、励ましというより、思い出させることだからである。

私は、あなたを本来の性質と違うところへ連れていこうとしているのではない。

あなたは、私が語っていることに向かって生まれている。

だから、自分の中にある善を、さらに増やし、美しく整えなさい。

 

そろそろ、この手紙を閉じよう。

ただし、いつものように印を押してからにする。

つまり、あなたに持って行ってもらうための、力ある言葉を一つ託してからにする。

 

愚かさには、ほかの悪に加えて、こういう悪もある。

いつも、生き始めようとすることだ。

 

この言葉が何を意味するのか、最良の人ルキリウスよ、考えてみなさい。

そうすれば、人間の軽さがどれほど醜いものか分かるだろう。

彼らは毎日、人生の土台を新しく据えようとする。

終わりに近づいても、なお新しい希望を始めようとする。

 

周りを見渡してみなさい。

あなたの目の前には、老人たちが現れるだろう。

今まさに名誉を求め、旅に出ようとし、商売を始めようとしている老人たちである。

 

老いてから、生き始めることほど見苦しいものがあるだろうか。

この言葉に、私はあえて作者の名を添えるつもりはなかった。

けれどこれは、よく知られたエピクロス*3 の言葉の中には入っていない、少し奥まった言葉である。

だから名を添えておく。

私は、真実であれば、それを称え、自分のものとして受け取ることを許している。

 

Inter cetera mala hoc quoque habet stultitia: semper incipit vivere.

愚かさには、こういう悪もある。いつも、生き始めようとすることだ。

Vale.


注釈

*1 ソクラテス:古代ギリシアの哲学者。アテナイで死刑判決を受け、毒人参を飲んで死んだと伝えられる。セネカはここで、死そのものではなく、死に向き合う態度が人の生を高める例として挙げている。

*2 カトー:小カトー。共和政ローマ末期の政治家で、カエサルに屈することを拒み、自死した人物。ストア派的な自由と節操の象徴として、セネカの書簡にたびたび登場する。

*3 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。快楽主義の祖とされるが、ここでいう快楽は放縦ではなく、不安や苦痛から離れた平静を意味する。セネカはストア派でありながら、真実であればエピクロスの言葉も受け取る。


原典ラテン語

Seneca Lucilio suo salutem.

[1] Multum tibi esse animi scio. Nam etiam antequam instrueres te praeceptis salutaribus et dura vincentibus, satis adversus fortunam placebas tibi, et multo magis, postquam cum illa manum conseruisti viresque expertus es tuas, quae numquam certam dare fiduciam sui possunt, nisi cum multae difficultates hinc et illinc apparuerunt, aliquando vero et propius accesserunt; sic verus ille animus et in alienum non venturus arbitrium probatur.

[2] Haec eius obrussa est: non potest athleta magnos spiritus ad certamen adferre, qui numquam suggillatus est; ille, qui sanguinem suum vidit, cuius dentes crepuere sub pugno, ille, qui subplantatus adversarium toto tulit corpore nec proiecit animum proiectus, qui quotiens cecidit, contumacior resurrexit, cum magna spe descendit ad pugnam.

[3] Ergo, ut similitudinem istam prosequar, saepe iam fortuna supra te fuit, nec tamen tradidisti te, sed subsiluisti et acrior constitisti. Multum enim adicit sibi virtus lacessita; tamen si tibi videtur, accipe a me auxilia, quibus munire te possis.

[4] Plura sunt, Lucili, quae nos terrent, quam quae premunt, et saepius opinione quam re laboramus. Non loquor tecum Stoica lingua, sed hac submissiore. Nos enim dicimus omnia ista, quae gemitus mugitusque exprimunt, levia esse et contemnenda; omittamus haec magna verba, sed, di boni, vera. Illud tibi praecipio, ne sis miser ante tempus, cum illa, quae velut imminentia expavisti, fortasse numquam ventura sint, certe non venerint.

[5] Quaedam ergo nos magis torquent quam debent; quaedam ante torquent quam debent; quaedam torquent, cum omnino non debeant. Aut augemus dolorem aut fingimus aut praecipimus. Primum illud, quia res in controversia est et litem contestatam habemus, in praesentia differatur. Quod ego leve dixero, tu gravissimum esse contendes; scio alios inter flagella ridere, alios gemere sub colapho. Postea videbimus, utrum ista suis viribus valeant an inbecillitate nostra.

[6] Illud praesta mihi, ut, quotiens circumsteterint, qui tibi te miserum esse persuadeant, non quid audias, sed quid sentias, cogites et cum patientia tua deliberes ac te ipse interroges, qui tua optime nosti: Quid est, quare isti me conplorent? Quid est, quod trepident, quod contagium quoque mei timeant, quasi transilire calamitas possit? Est aliquid istic mali, an res ista magis infamis est quam mala? Ipse te interroga: Numquid sine causa crucior et maereo et quod non est malum, facio?

[7] “Quomodo,” inquis, “intellegam, vana sint an vera, quibus angor?” Accipe huius rei regulam: aut praesentibus torquemur aut futuris aut utrisque. De praesentibus facile iudicium est; si corpus tuum liberum et sanum est, nec ullus ex iniuria dolor est. Videbimus quid futurum sit.

[8] Hodie nihil negotii habet. “At enim futurum est.” Primum dispice, an certa argumenta sint venturi mali. Plerumque enim suspicionibus laboramus, et inludit nobis illa, quae conficere bellum solet, fama, multo autem magis singulos conficit. Ita est, mi Lucili; cito accedimus opinioni. Non coarguimus illa, quae nos in metum adducunt, nec excutimus, sed trepidamus et sic vertimus terga, quemadmodum illi, quos pulvis motus fuga pecorum exuit castris, aut quos aliqua fabula sine auctore sparsa conterruit.

[9] Nescio quomodo magis vana perturbant. Vera enim modum suum habent; quicquid ex incerto venit, coniecturae et paventis animi licentiae traditur. Nulli itaque tam perniciosi, tam inrevocabiles quam lymphatici metus sunt. Ceteri enim sine ratione, hi sine mente sunt.

[10] Inquiramus itaque in rem diligenter. Verisimile est aliquid futurum mali; non statim verum est. Quam multa non expectata venerunt! Quam multa expectata nusquam conparuerunt! Etiam si futurum est, quid iuvat dolori suo occurrere? Satis cito dolebis, cum venerit; interim tibi meliora promitte.

[11] Quid facies lucri? Tempus. Multa intervenient, quibus vicinum periculum vel prope admotum aut subsistat aut desinat aut in alienum caput transeat. Incendium ad fugam patuit; quosdam molliter ruina deposuit; aliquando gladius ab ipsa cervice revocatus est; aliquis carnifici suo superstes fuit. Habet etiam mala fortuna levitatem. Fortasse erit, fortasse non erit; interim non est. Meliora propone.

[12] Nonnumquam nullis apparentibus signis, quae mali aliquid praenuntient, animus sibi falsas imagines fingit; aut verbum aliquod dubiae significationis detorquet in peius aut maiorem sibi offensam proponit alicuius quam est, et cogitat non quam iratus ille sit, sed quantum liceat irato. Nulla autem causa vitae est, nullus miseriarum modus, si timeatur quantum potest; hic prudentia prosit, hic robore animi evidentem quoque metum respue. Si minus, vitio vitium repelle; spe metum tempera. Nihil tam certum est ex his, quae timentur, ut non certius sit et formidata subsidere et sperata decipere.

[13] Ergo spem ac metum examina, et quotiens incerta erunt omnia, tibi fave; crede quod mavis. Si plures habet sententias metus, nihilominus in hanc partem potius inclina et perturbare te desine, ac subinde hoc in animo volve, maiorem partem mortalium, cum illi nec sit quicquam mali nec pro certo futurum sit, aestuare ac discurrere. Nemo enim resistit sibi, cum coepit inpelli, nec timorem suum redigit ad verum. Nemo dicit: “Vanus auctor est, vanus haec aut finxit aut credidit.” Damus nos aurae ferendos.

[14] Expavescimus dubia pro certis. Non servamus modum rerum. Statim in timorem vertit scrupulus. Pudet me sic tecum loqui, et tam lenibus te remediis focillare. Alius dicat: “Fortasse non veniet.” Tu dic: “Quid porro, si veniet? Videbimus uter vincat. Fortasse pro me venit, et mors ista vitam honestabit.” Cicuta magnum Socratem fecit. Catoni gladium adsertorem libertatis extorque; magnam partem detraxeris gloriae.

[15] Nimium diu te cohortor, cum tibi admonitione magis quam exhortatione opus sit. Non in diversum te a natura tua ducimus; natus es ad ista, quae dicimus. Eo magis bonum tuum auge et exorna.

[16] Sed iam finem epistulae faciam, si illi signum suum inpressero, id est aliquam magnificam vocem perferendam ad te mandavero. “Inter cetera mala hoc quoque habet stultitia: semper incipit vivere.” Considera quid vox ista significet, Lucili virorum optime, et intelleges, quam foeda sit hominum levitas cotidie nova vitae fundamenta ponentium, novas spes etiam in exitu inchoantium.

[17] Circumspice tecum singulos; occurrent tibi senes, qui se cum maxime ad ambitionem, ad peregrinationes, ad negotiandum parent. Quid est autem turpius quam senex vivere incipiens? Non adicerem auctorem huic voci, nisi esset secretior nec inter vulgata Epicuri dicta, quae mihi et laudare et adoptare permisi. Vale.