ⅩⅩⅩⅢ|名言にすがるな

Non est admirationi una arbor ubi in eandem altitudinem tota silva surrexit.

森全体が同じ高さまで伸びていれば、一本の木だけを見て驚くことはない。


あなたは、これまでの手紙と同じように、この手紙にも、私たちの先人たちの言葉をいくつか添えてほしいと言う。

けれど、彼らは小さな花を摘むことに忙しかったのではない。

彼らの思想は、全体が力強い。

ところどころ高く突き出たものだけが目立つのは、そこに高さにばらつきがあるからである。

森全体が同じ高さまで伸びていれば、一本の木だけを見て驚くことはない。

 

詩にも、歴史にも、そのような言葉は満ちている。

だから、それらをエピクロス*1だけの言葉だと思ってはいけない。

それらは、誰のものでもある。

そして、とりわけ私たちのものでもある。

ただ、エピクロスの中では、それがよく目立つ。

なぜなら、そこではそのような言葉が、まれに現れるからである。

予期しないところに現れるからである。

柔らかな生き方を説いた人から、力強い言葉が出てくると、人は驚くからである。

 

もっとも、多くの人はそう見る。

私にとって、エピクロスは勇敢な人である。

たとえ彼が、柔らかな衣をまとっていたとしてもである。

勇気も、勤勉も、戦いに向かう心も、粗い服を着た人だけのものではない。

柔らかく装った人の中にも宿る。

 

だから、抜き書きされた名句を私に求めなくてよい。

他の人々の中で切り取られるものは、私たちの中ではつながって流れている。

私たちは、入口に飾ったものだけを見て帰らせるようなことはしない。

どこからでも取ればよい。

どこを開いても、そこに見本はある。

 

仮に、私たちが群れの中から一つひとつの言葉を分けようとするとしよう。

それを、誰のものにすればよいのか。

ゼノン*2のものか。

クレアンテス*3のものか。

クリュシッポス*4のものか。

パナイティオス*5のものか。

ポシドニオス*6のものか。

 

私たちは、王の下にいるのではない。

それぞれが、自分自身を引き受けている。

 

一方、彼らの側では、ヘルマルコス*7が何を言っても、メトロドロス*8が何を言っても、一人の名へ戻される。

その同じ仲間の中で誰が語った言葉であっても、一人の指揮と庇護のもとで語られたものになる。

しかし、私たちは違う。

たとえ試みたとしても、同じ高さに並ぶこれほど多くのものの中から、一つだけを抜き出すことはできない。

 

Pauperis est numerare pecus.

家畜を数えるのは、貧しい者のすることである。

 

どこへ目を向けても、もし同じ高さのものの中に置かれていなければ、ひときわ高く見えたはずのものに出会う。

だから、偉大な人々の精神を、要約して少し味わえるという望みは捨てなさい。

全体を見なければならない。

全体を扱わなければならない。

物事は、つながりの中で成し遂げられる。

精神の仕事は、その線のすべてによって結ばれている。

そこから何か一つを引き抜けば、全体が崩れてしまう。

 

もちろん、ひとつの部分を見ることを私は拒まない。

ただし、それは人間全体の中にある部分として見るべきである。

脚や腕だけをほめられる人は、美しくない。

本当に美しい人とは、全体の姿があまりにも整っているために、部分ごとの称賛を忘れさせる人である。

 

それでもなお、あなたが名句を求めるなら、私はけちけちとは渡さない。

両手いっぱいに与えよう。

それらは、そこらじゅうに数えきれないほど落ちている。

いや、落ちているのではない。

流れている。

切れ端としてこぼれるのではなく、絶えず続き、互いに結ばれている。

 

たしかに、短く区切られた言葉が、まだ学び始めた人に大きな助けになることは疑わない。

外から耳を澄ませている段階の人には、一つひとつの言葉の方が心に入りやすい。

詩のように輪郭を持った言葉は、記憶に残りやすい。

 

だから子どもには、短い格言を覚えさせる。

ギリシア人がクレイア*9と呼ぶものも覚えさせる。

子どもの心は、まだそれ以上のものを抱えられないからである。

 

けれど、確かな前進を遂げた人が、いつまでも小さな花を摘み集めるのは恥ずかしい。

誰もが知っている少数の言葉で自分を支え、記憶だけを杖にして立つのは恥ずかしい。

もう、自分自身に寄りかかりなさい。

 

その言葉を、ただ覚えていてはいけない。

自分の言葉として語りなさい。

年老いた人、あるいは老いを目前にしている人が、ノートを見ながら知恵あるふりをするのは、見苦しい。

 

「これはゼノンが言ったことです。」

では、あなたは何を言うのか。

 

「これはクレアンテスが言ったことです。」

では、あなたは何を見たのか。

 

いつまで他人の下で動いているつもりか。

命じなさい。

記憶されるに値することを語りなさい。

あなた自身のものを、何か差し出しなさい。

 

私は、自ら命じる者ではなく、常に解説するだけの者であり、つねに他人の影に隠れている人々を、気高い人とは思わない。

彼らは長いあいだ学んできたことを、ついに自分で行う勇気を持たなかった。

彼らは、他人のものを覚えることで記憶を鍛えただけである。

だが、覚えていることと、知っていることは違う。

 

覚えているとは、記憶に預けられたものを保管することである。

知っているとは、それを自分のものにすることである。

手本にぶら下がらないことである。

何度も師を振り返らずに立つことである。

 

「これはゼノンが言った。」

「これはクレアンテスが言った。」

あなたと本とのあいだに、何か違いがなければならない。

 

いつまで学ぶだけでいるのか。

そろそろ、あなたも教えなさい。

私が本を読めば分かることを、なぜあなたから聞かなければならないのか。

 

「けれど、生きた声には大きな力があります。」

たしかに、その通りである。

だが、それは他人の言葉を借り、書記のように口を動かす声のことではない。

 

さらに考えなさい。

いつまでも自分の保護者になれない人は、まず、先人たちがすでに分かれていった場所でさえ先人に従おうとする。

次に、まだ探求の途中にあることについても、先人に従おうとする。

 

しかし、見つかったものだけで満足していたら、真理は決して見つからない。

誰かに従うだけの人は、何も見つけない。

いや、探してさえいない。

 

では、私は先人たちの足跡をたどらないのか。

いや、私は古い道を使う。

だが、もっと近く、もっと平らな道を見つけたなら、その道を整える。

 

私たちより先にこの問題を動かした人々は、私たちの主人ではない。

案内人である。

真理は、すべての人に開かれている。

まだ、誰のものにもなっていない。

その多くは、未来の人々のためにも残されている。

 

Patet omnibus veritas; nondum est occupata.

真理は、すべての人に開かれている。まだ、誰のものにもなっていない。

Vale.


注釈

*1 エピクロス:古代ギリシアの哲学者。セネカはしばしばエピクロスの言葉を引用するが、この書簡では、エピクロスの言葉だけを切り取って所有物のように扱う態度を戒めている。

*2 ゼノン:ストア派の創始者。ここでは「ゼノンはこう言った」と権威に寄りかかる姿勢を越えるために名が挙げられている。

*3 クレアンテス:ゼノンの後を継いだストア派の哲学者。

*4 クリュシッポス:ストア派の体系化に大きく貢献した哲学者。

*5 パナイティオス:中期ストア派の哲学者。ローマ思想への影響が大きい。

*6 ポシドニオス:中期ストア派の哲学者。哲学だけでなく、自然学や歴史にも通じた人物。

*7 ヘルマルコス:エピクロスの後継者。

*8 メトロドロス:エピクロス派の主要な弟子。

*9 クレイア:古代ギリシアの修辞教育で用いられた、人物の言葉や行動を短くまとめた教材。


原典ラテン語

XXXIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

[1] Desideras his quoque epistulis sicut prioribus adscribi aliquas voces nostrorum procerum. Non fuerunt circa flosculos occupati: totus contextus illorum virilis est. Inaequalitatem scias esse ubi quae eminent notabilia sunt: non est admirationi una arbor ubi in eandem altitudinem tota silva surrexit.

[2] Eiusmodi vocibus referta sunt carmina, refertae historiae. Itaque nolo illas Epicuri existimes esse: publicae sunt et maxime nostrae, sed in illo magis adnotantur quia rarae interim interveniunt, quia inexspectatae, quia mirum est fortiter aliquid dici ab homine mollitiam professo. Ita enim plerique iudicant: apud me Epicurus est et fortis, licet manuleatus sit; fortitudo et industria et ad bellum prompta mens tam in Persas quam in alte cinctos cadit.

[3] Non est ergo quod exigas excerpta et repetita: continuum est apud nostros quidquid apud alios excerpitur. Non habemus itaque ista ocliferia nec emptorem decipimus nihil inventurum cum intraverit praeter illa quae in fronte suspensa sunt: ipsis permittimus unde velint sumere exemplar.

[4] Iam puta nos velle singulares sententias ex turba separare: cui illas assignabimus? Zenoni an Cleanthi an Chrysippo an Panaetio an Posidonio? Non sumus sub rege: sibi quisque se vindicat. Apud istos quidquid Hermarchus dixit, quidquid Metrodorus, ad unum refertur; omnia quae quisquam in illo contubernio locutus est unius ductu et auspiciis dicta sunt. Non possumus, inquam, licet temptemus, educere aliquid ex tanta rerum aequalium multitudine: pauperis est numerare pecus. Quocumque miseris oculum, id tibi occurret quod eminere posset nisi inter paria legeretur.

[5] Quare depone istam spem posse te summatim degustare ingenia maximorum virorum: tota tibi inspicienda sunt, tota tractanda. Continuando res geritur et per lineamenta sua ingenii opus nectitur ex quo nihil subduci sine ruina potest. Nec recuso quominus singula membra, dummodo in ipso homine, consideres: non est formosa cuius crus laudatur aut brachium, sed illa cuius universa facies admirationem partibus singulis abstulit.

[6] Si tamen exegeris, non tam mendice tecum agam, sed plena manu fiet; ingens eorum turba est passim iacentium; sumenda erunt, non colligenda. Non enim excidunt sed fluunt; perpetua et inter se contexta sunt. Nec dubito quin multum conferant rudibus adhuc et extrinsecus auscultantibus; facilius enim singula insidunt circumscripta et carminis modo inclusa.

[7] Ideo pueris et sententias ediscendas damus et has quas Graeci chrias vocant, quia complecti illas puerilis animus potest, qui plus adhuc non capit. Certi profectus viro captare flosculos turpe est et fulcire se notissimis ac paucissimis vocibus et memoria stare: sibi iam innitatur. Dicat ista, non teneat; turpe est enim seni aut prospicienti senectutem ex commentario sapere. “Hoc Zenon dixit”: tu quid? “Hoc Cleanthes”: tu quid? Quousque sub alio moveris? impera et dic quod memoriae tradatur, aliquid et de tuo profer.

[8] Omnes itaque istos, numquam auctores, semper interpretes, sub aliena umbra latentes, nihil existimo habere generosi, numquam ausos aliquando facere quod diu didicerant. Memoriam in alienis exercuerunt; aliud autem est meminisse, aliud scire. Meminisse est rem commissam memoriae custodire; at contra scire est et sua facere quaeque nec ad exemplar pendere et totiens respicere ad magistrum.

[9] “Hoc dixit Zenon, hoc Cleanthes.” Aliquid inter te intersit et librum. Quousque disces? iam et praecipe. Quid est quare audiam quod legere possum? “Multum” inquit “viva vox facit.” Non quidem haec quae alienis verbis commodatur et actuari vice fungitur.

[10] Adice nunc quod isti qui numquam tutelae suae fiunt primum in ea re sequuntur priores in qua nemo non a priore descivit; deinde in ea re sequuntur quae adhuc quaeritur. Numquam autem invenietur, si contenti fuerimus inventis. Praeterea qui alium sequitur nihil invenit, immo nec quaerit.

[11] Quid ergo? non ibo per priorum vestigia? ego vero utar via vetere, sed si propiorem planioremque invenero, hanc muniam. Qui ante nos ista moverunt non domini nostri sed duces sunt. Patet omnibus veritas; nondum est occupata; multum ex illa etiam futuris relictum est. Vale.