Cuius pronuntiatio quoque, sicut vita, debet esse composita.
哲学者の語り方もまた、生き方と同じく整っていなければならない。
あなたがたびたび手紙を書いてくれることに、私は感謝している。
あなたは、今できるただ一つの方法で、私にあなた自身を見せてくれている。
私はあなたの手紙を受け取るたび、すぐにあなたと一緒にいる。
離れている友の肖像でさえ、私たちにはうれしい。
それは記憶を呼び起こし、不在の寂しさを、かりそめの空しい慰めでやわらげてくれる。
だが、手紙はそれよりもずっとよい。
手紙は、離れている友の本当の痕跡を運んでくる。
その人の確かな印を、こちらへ届けてくれる。
顔を合わせている時に最も甘いもの。
つまり、「この人だ」と認める喜びを、友の手の跡が刻まれた手紙もまた与えてくれるのである。
あなたは、セラピオン*1という哲学者の話を聞いたと書いてきた。
彼はそちらへ来ると、非常な速さで言葉を押し出すという。
言葉が一つずつ流れ出るのではない。
彼は言葉を押し、せき立て、互いに詰め込ませる。
一つの声では受け止めきれないほど、多くの言葉が押し寄せてくるのだという。
私は、それを哲学者には認めない。
哲学者の語り方もまた、生き方と同じく整っていなければならない。
せき立てられ、急いでいるものに、整ったものは何もない。
だからホメロス*2は、雪のように休みなく降りかかる激しい弁論を、若い弁士に与えた。
そして、蜂蜜よりもやわらかく流れる言葉を、老人に与えたのである。
だから、こう考えなさい。
その速く、あふれるような話し方は、大きく真剣な事柄を扱い、人に教える者よりも、街頭で人を集める見世物師にふさわしい。
私は、言葉が滴るように途切れることも望まない。
だが、走り去ることも望まない。
聞く人の耳を引き伸ばしてもいけない。
聞く人を押しつぶしてもいけない。
乏しく、細く、途切れがちな遅さもまた、退屈によって聞き手の心をゆるませる。
それでも、待たれた言葉のほうが、通り過ぎてしまう言葉よりも心に入りやすい。
人は、教えを弟子に「手渡す」と言う。
逃げ去るものは、手渡すことができない。
さらに言えば、真理に仕える言葉は、飾られすぎず、単純でなければならない。
群衆に向けた言葉には、真理がない。
それは群衆を動かそうとする。
考えない耳を、勢いでさらっていこうとする。
吟味されることを許さず、つかもうとすれば逃げていく。
だが、自分自身を制御できない言葉が、どうして人を導けるだろうか。
魂を治すために用いられる言葉は、私たちの中へ降りてこなければならない。
薬は、とどまらなければ効かない。
そのような語りには、空しさが多い。
響きは大きいが、力は小さい。
私を恐れさせるものは、やわらげなければならない。
私を怒らせるものは、抑えなければならない。
私を欺くものは、払いのけなければならない。
贅沢は、止めなければならない。
貪欲は、叱らなければならない。
これらのうち、どれが急いでできるだろうか。
通りすがりの医者が、どうして病人を治せるだろうか。
選ばれもせずに流れ落ちる言葉の騒音には、喜びさえない。
多くのことは、一度見れば十分である。
それが可能だと信じていなかったものでも、知ってしまえばそれで足りる。
同じように、言葉だけを鍛えた人々は、一度聞けばもう十分である。
そこから何を学ぼうというのか。
何をまねようというのか。
語りが乱れ、放たれたままになり、抑えることができない人について、私たちはその魂をどう判断すればよいのか。
坂道を走り下りる人は、止まりたいと思った場所で足を止められない。
勢いづいた身体の重みに引きずられ、自分が望んだ場所を越えて運ばれてしまう。
速すぎる語りも、それと同じである。
それは自分自身の支配の下にない。
哲学にもふさわしくない。
哲学は、言葉を投げつけるのではない。
一つずつ置かなければならない。
一歩ずつ進まなければならない。
では、哲学の言葉は、時に高まってはいけないのか。
もちろん、高まってよい。
ただし、品位を保ったままでなければならない。
あの暴力的で過剰な力は、人としての品位を脱ぎ捨ててしまう。
言葉には、大きな力があってよい。
しかし、それは節度ある力でなければならない。
絶えない流れであれ。
だが、奔流であってはならない。
弁論家に対してでさえ、取り戻せず、法もなく進んでいくような速さを、私はほとんど許したくない。
まして、裁く者が未熟で、訓練されていない場合、どうしてその言葉についていけるだろうか。
見せたい気持ちにさらわれた時でさえ。
あるいは、自分を支配できない感情にさらわれた時でさえ。
急ぐとしても、聞く人の耳が耐えられるところまでにしなければならない。
だから、どれだけ多く語るかを求め、どのように語るかを求めない人々を見ないようにするのは、正しいことだ。
必要であれば、あなた自身はむしろプブリウス・ウィニキウス*3のように話すほうを選びなさい。
どういうことか。
ある時、プブリウス・ウィニキウスはどのように話すのかと尋ねられた。
アセリウス*4は、「一語一語をひきずるように」と答えた。
また、ゲミヌス・ウァリウス*5はこう言った。
「どうしてあの男を雄弁だと言えるのか、私には分からない。
彼は三つの言葉をつなげることもできない。」
それでもあなたは、ウィニキウスのように話すほうを選ばないだろうか。
もちろん、彼が一語ずつ苦労して言葉を引き出している時、まるで話しているのではなく、口述しているかのようだったので、ある者がこう口を挟んだ。
「話しているのか、それともいつまでも話さないつもりなのか。」
そのような愚かな冗談を言う者もいるだろう。
だが、クイントゥス・ハテリウス*6のような走り方は、健全な人からは遠く離れていると私は思う。
彼はその時代に非常に有名な弁論家だった。
しかし、彼はためらわず、休まず、一度始めると、一度で終わった。
もっとも、ある話し方は、それぞれの民族に多少ふさわしいものがあるとも思う。
ギリシア人であれば、このような自由さも許されるかもしれない。
だが、私たちローマ人は、書く時でさえ句読を置くことに慣れている。
私たちのキケロ*7もまた、ローマの雄弁がそこから飛び立った人物であるが、歩みを刻む人だった。
ローマの言葉は、自分のまわりをよく見渡す。
自分を測り、また測られることを受け入れる。
ファビアヌス*8は、生活においても、知識においても、そしてその次に来る雄弁においても、すぐれた人物だった。
彼の議論は、激しいというより、滞りがないものだった。
そこにあったのは速さではなく、なめらかさだったと言える。
私は、賢い人にそのなめらかさがあることは認める。
しかし、それを求めはしない。
その人の言葉が妨げられずに出てくるのはよい。
だが私は、それが流れ出すよりも、差し出されることを望む。
だからこそ、私はあなたを、この病からいっそう遠ざけたい。
なぜなら、そのような語り方は、あなたが恥じることをやめなければ身につかないからである。
額をこすって厚くしなければならない。
つまり、自分を恥じなくならなければならない。
そして、自分の声を自分で聞かなくならなければならない。
注意されずに走るその言葉は、あとで取り消したくなる多くのものを運んでしまう。
もう一度言う。
そのようなものは、恥じらいを保ったままでは、あなたのものにならない。
さらに、それには毎日の訓練が必要である。
心を事柄から言葉へ移さなければならない。
だが、たとえ言葉がそろっていて、あなたが何の苦労もせずに言葉を流せるとしても、それでも抑えなければならない。
賢い人には、慎み深い歩き方がふさわしい。
それと同じように、言葉も抑制されていなければならない。
大胆に走るものであってはならない。
Tardilocum esse te iubeo.
私はあなたに、ゆっくり語る人であれ、と命じる。
Vale.
注釈
*1 セラピオン:詳細は不詳の哲学者。ここでは、非常に速い語り方をする人物として言及されている。
*2 ホメロス:古代ギリシアの叙事詩人。セネカが言及しているのは『イリアス』第3巻に見られる弁論の対比で、プリアモスとアンテノルがギリシア側の弁士たちを評する場面が典拠と考えられる。激しく降りかかる言葉(若い弁士アキレウス)と、蜂蜜のように流れる言葉(老人ネストル)を対置している。
*3 プブリウス・ウィニキウス:話し方の遅さを例として挙げられる人物。セネカは、速すぎる語りよりも、むしろこちらを選ぶべきだと述べている。
*4 アセリウス:ウィニキウスの話し方を評した人物として登場する。
*5 ゲミヌス・ウァリウス:ウィニキウスの語りについて、三語もつなげられないと評した人物として登場する。
*6 クイントゥス・ハテリウス:ローマの弁論家。速く、止まらない語り方で知られた人物として、セネカは批判的に言及している。
*7 キケロ:ローマ最大級の弁論家。ここでは、ローマ的な言葉の慎重さ、区切り、節度を示す例として挙げられている。
*8 ファビアヌス:セネカが高く評価する人物。速いというより、滞りなく、なめらかに語る人物として言及されている。
原典ラテン語
[1] Quod frequenter mihi scribis gratias ago; nam quo uno modo potes te mihi ostendis. Numquam epistulam tuam accipio ut non protinus una simus. Si imagines nobis amicorum absentium iucundae sunt, quae memoriam renovant et desiderium absentiae falso atque inani solacio levant, quanto iucundiores sunt litterae, quae vera amici absentis vestigia, veras notas afferunt? Nam quod in conspectu dulcissimum est, id amici manus epistulae impressa praestat, agnoscere.
[2] Audisse te scribis Serapionem philosophum, cum istuc applicuisset: “solet magno cursu verba convellere, quae non effundit una sed premit et urguet; plura enim veniunt quam quibus vox una sufficiat”. Hoc non probo in philosopho, cuius pronuntiatio quoque, sicut vita, debet esse composita; nihil autem ordinatum est quod praecipitatur et properat. Itaque oratio illa apud Homerum concitata et sine intermissione in morem nivis superveniens oratori data est, lenis et melle dulcior seni profluit.
[3] Sic itaque habe: istam vim dicendi rapidam atque abundantem aptiorem esse circulanti quam agenti rem magnam ac seriam docentique. Aeque stillare illum nolo quam currere; nec extendat aures nec obruat. Nam illa quoque inopia et exilitas minus intentum auditorem habet taedio interruptae tarditatis; facilius tamen insidit quod exspectatur quam quod praetervolat. Denique tradere homines discipulis praecepta dicuntur: non traditur quod fugit.
[4] Adice nunc quod quae veritati operam dat oratio incomposita esse debet et simplex: haec popularis nihil habet veri. Movere vult turbam et inconsultas aures impetu rapere, tractandam se non praebet, aufertur: quomodo autem regere potest quae regi non potest? Quid quod haec oratio quae sanandis mentibus adhibetur descendere in nos debet? Remedia non prosunt nisi immorantur.
[5] Multum praeterea habet inanitatis et vani, plus sonat quam valet. Lenienda sunt quae me exterrent, compescenda quae irritant, discutienda quae fallunt, inhibenda luxuria, corripienda avaritia: quid horum raptim potest fieri? Quis medicus aegros in transitu curat? Quid quod ne voluptatem quidem ullam habet talis verborum sine dilectu ruentium strepitus?
[6] Sed ut pleraque quae fieri posse non crederes cognovisse satis est, ita istos qui verba exercuerunt abunde est semel audisse. Quid enim quis discere, quid imitari velit? Quid de eorum animo iudicet quorum oratio perturbata et immissa est nec potest reprimi?
[7] Quemadmodum per proclive currentium non ubi visum est gradus sistitur, sed incitato corporis ponderi servit ac longius quam voluit effertur, sic ista dicendi celeritas nec in sua potestate est nec satis decora philosophiae, quae ponere debet verba, non proicere, et pedetemptim procedere.
[8] “Quid ergo? non aliquando et insurget?” Quidni? sed salva dignitate morum, quam violenta ista et nimia vis exuit. Habeat vires magnas, moderatas tamen; perennis sit unda, non torrens. Vix oratori permiserim talem dicendi velocitatem inrevocabilem ac sine lege vadentem: quemadmodum enim iudex subsequi poterit aliquando etiam imperitus et rudis? Tum quoque, cum illum aut ostentatio abstulerit aut affectus impotens sui, tantum festinet atque ingerat quantum aures pati possunt.
[9] Recte ergo facies si non videris istos qui quantum dicant, non quemadmodum quaerunt, et ipse malueris, si necesse est, ut P. Vinicius dicere. Qui itaque? Cum quaereretur quomodo P. Vinicius diceret, Asellius ait “tractim”. Nam Geminus Varius ait, “quomodo istum disertum dicatis nescio: tria verba non potest iungere”. Quidni malis tu sic dicere quomodo Vinicius?
[10] Aliquis tam insulsus intervenerit quam qui illi singula verba vellenti, tamquam dictaret, non diceret, ait “Dic, numquam dicas?” Nam Q. Hateri cursum, suis temporibus oratoris celeberrimi, longe abesse ab homine sano volo: numquam dubitavit, numquam intermisit; semel incipiebat, semel desinebat.
[11] Quaedam tamen et nationibus puto magis aut minus convenire. In Graecis hanc licentiam tuleris: nos etiam cum scribimus interpungere assuevimus. Cicero quoque noster, a quo Romana eloquentia exsiluit, gradarius fuit. Romanus sermo magis se circumspicit et aestimat praebetque aestimandum.
[12] Fabianus, vir egregius et vita et scientia et, quod post ista est, eloquentia quoque, disputabat expedite magis quam concitate, ut posses dicere facilitatem esse illam, non celeritatem. Hanc ego in viro sapiente recipio, non exigo; ut oratio eius sine impedimento exeat, proferatur tamen malo quam profluat.
[13] Eo autem magis te deterreo ab isto morbo quod non potest tibi ista res contingere aliter quam si te pudere desierit: perfrices frontem oportet et te ipse non audias; multa enim inobservatus ille cursus feret quae reprehendere velis.
[14] Non potest, inquam, tibi contingere res ista salva verecundia. Praeterea exercitatione opus est cotidiana et a rebus studium transferendum est ad verba. Haec autem etiam si aderunt et poterunt sine ullo tuo labore decurrere, tamen temperanda sunt; nam quemadmodum sapienti viro incessus modestior convenit, ita oratio pressa, non audax. Summa ergo summarum haec erit: tardilocum esse te iubeo. Vale.