ⅬⅩⅩⅡ|哲学を後回しにするな

Non cum vacaveris philosophandum est, sed ut philosopheris vacandum est.
暇になってから哲学するのではない。哲学するために、自ら閑暇を作り出さなければならない。


君が私に尋ねていることは、以前の私には、それだけで明らかなことだった。
それほどまでに、私はその問題を完全に学び取っていた。
しかし、長いあいだ自分の記憶を試してこなかったため、今ではなかなか思い出せない。
長く放っておかれて頁が貼りついてしまった巻物と同じことが、私にも起きたのだと思う。
魂を広げてやらなければならない。
そこにしまわれているものは、必要なときにいつでも使えるよう、ときどき取り出して確かめなければならない。
だから、その問題はひとまず先へ延ばそう。
多くの労力と、細心の注意を必要とするからだ。
同じ場所にしばらく滞在できそうになったら、君の問いに取りかかることにする。

馬車に揺られながらでも書ける問題もある。
だが、寝椅子と閑暇と静かな場所を必要とする問題もある。
それでも、このように用事に追われている日々にも、何かをしなければならない。
それも、一日を通してである。
新しい用事が次々と現れない時など、決してないからだ。
私たちは自分で用事の種を蒔き、一つの用事から、さらにいくつもの用事を生み出している。
そのうえ、自分自身に猶予を与えて、こう言う。
「これを終えたら、全力で取りかかろう」
「この厄介な問題を片づけたら、勉学に身を捧げよう」と。

暇になってから哲学するのではない。
哲学するために、自ら閑暇を作り出さなければならない。
哲学に専念するために、ほかのすべてを退けなければならない。
たとえ少年時代から、人間に許された最も長い寿命の果てまで生きられたとしても、哲学のためには、どれほど多くの時間があっても足りない。
哲学をまったく行わないことと、途中で中断することには、大した違いがない。
哲学は、中断した場所にそのまま留まってはくれないからだ。
張りつめていたものが切れると、もとの位置まで跳ね戻るように、継続を失ったものは、初めの状態まで戻ってしまう。
私たちは、時間を奪う用事に抵抗しなければならない。
それを一つずつ解きほぐそうとしてはならない。
取り除かなければならないのだ。
魂を健やかにする学びに、ふさわしくない時間などない。
それなのに多くの人は、まさに学ぶ必要を生じさせている状況の中で、学ぼうとしない。

「何かが起きて、私の妨げになるだろう」と、その人は言う。
いや、どのような仕事の中にあっても、魂が喜びに満ち、生き生きとしている者を妨げることはできない。
喜びが途中で断ち切られるのは、まだ完成していない者の場合である。
しかし、賢者の喜びは、一つに織り上げられている。
どのような出来事にも引き裂かれず、どのような運命にも断ち切られない。
賢者は、いつでも、どこにいても、平静である。
その喜びは、外から与えられたものに依存せず、運命や人間の好意を待ち望んでもいない。
賢者の幸福は、彼自身の内にある。
幸福が外から入ってきたものであるなら、それは魂から出ていってしまうだろう。
だが、その幸福は、魂の内で生まれる。

時には、外から何かが起こり、自分が死すべき存在であることを賢者に思い出させる。
しかし、それは軽い一撃にすぎず、皮膚の表面をかすめるだけである。
何らかの不都合が、彼に触れることはある。
だが、あの最高善は揺るがない。
私が言いたいのは、こういうことだ。
外から生じる不都合は、丈夫で健康な身体に、ときおり吹き出物や小さな腫れ物が現れるようなものである。
身体の奥深くに、病があるわけではない。

完成した知恵を持つ者と、知恵へ向かって進んでいる者との違いは、健康な者と、重く長い病から回復しつつある者との違いに等しい。
回復しつつある者にとっては、病状が少し軽くなっただけでも「健康」と呼ばれる。
だが、その者が注意を怠れば、たちまち病は重くなり、以前と同じ状態へ戻ってしまう。
賢者は、再び病へ戻ることがない。
それどころか、もはや新たに病へ陥ることさえない。
身体の健康は、一時的なものである。
医者は、たとえ健康を取り戻させたとしても、それが続くことまでは保証できない。
以前に呼ばれたのと同じ患者のもとへ、再び寝床から呼び起こされることも多い。
しかし魂は、ひとたび完全に癒やされれば、永久に癒やされたままである。*1

私が何を魂の健康と考えているのか、話そう。
魂が自分自身で満ち足りていること。
自分自身を信頼していること。
人間が祈り求めるものも、与えられたり求められたりするあらゆる恩恵も、幸福な生にとっては何の重みも持たないと知っていること。
それが、魂の健康である。
何かを付け加えることのできるものは、まだ完全ではない。
何かを失うことのできるものは、永続しない。
だから、永続する喜びを得ようとする者は、本当に自分のものであるものを喜ばなければならない。
群衆が口を開けて欲しがっているものは、すべて、こちらへ流れたかと思えば、また向こうへ流れていく。
運命は、私たちに何一つ、所有物として与えない。
それでも、運命から偶然に与えられたものも、理性が程よく調整し、ふさわしく混ぜ合わせたときには、私たちを喜ばせる。
外から与えられたものを受け入れやすくするのも、理性である。
そうしたものを貪欲に求める者にとっては、それを使うことさえ不快なものとなる。

アッタルスは、よく次のような比喩を使っていた。
「主人が投げ与えるパンや肉の切れ端を、犬が大きく口を開けて受け止めようとしているのを見たことがあるだろう。
犬は、受け取ったものをすぐに丸呑みにする。
そして、次に投げられるものを期待して、いつまでも口を開けている。
私たちにも、同じことが起きている。
待ち構えている私たちに、運命が何かを投げ与える。
私たちはそれを味わうこともなく、すぐに呑み込んでしまう。
そして次に奪い取るものを求め、身構え、呆然としている」
しかし、賢者にはそのようなことは起こらない。
賢者は、すでに満たされている。
たとえ何かが転がり込んできても、平然と受け取り、脇へ置く。
賢者が享受する喜びは、この上なく大きく、絶えることがなく、彼自身のものである。

善い意志を持ち、進歩もしているが、頂上からはまだ遠く離れている者がいるとしよう。
その者は、沈んだり浮かび上がったりを繰り返す。
ある時には天まで持ち上げられ、またある時には地上へ引きずり下ろされる。
経験も鍛錬もない者が転落すれば、その落下に終わりはない。
その者は、エピクロスの言う混沌へ、空虚で果てしない深淵へ落ちていく。

さらに、第三の種類の人々がいる。
彼らは知恵の周囲で戯れている。
まだ知恵に触れてはいないが、その姿を目の前に捉え、いわば手の届く距離に置いている。
彼らは激しく揺さぶられることもなければ、再び流されていくこともない。
まだ陸に上がってはいないが、すでに港の中にはいる。

このように、頂上にいる者と最下層にいる者とのあいだには、大きな違いがある。
中間にいる者にも、その状態に固有の浮き沈みがつきまとい、以前の悪い状態へ戻る大きな危険が迫っている。
だから私たちは、時間を奪う用事を大目に見てはならない。
用事は、締め出さなければならない。
ひとたび中へ入れれば、それは自分の場所に、次の用事を呼び込む。
用事が始まろうとする、その初めに抵抗しよう。
始まったものを終わらせるよりも、初めから始めさせないほうがよい。

 

 


<Animus> semel in totum sanatur. Vale.
魂は、ひとたび完全に癒やされれば、永久に癒やされたままである。


*1 校訂について:”<animus> semel in totum sanatur” の “animus”(魂)は写本に欠落しており、The Latin Libraryでは山括弧で編者による補いが示されている。Gummere訳(Loeb版)も「魂」を主語として補って訳出しており、この読みを採用した。

 


LXXII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM

[1] Quod quaeris a me liquebat mihi – sic rem edidiceram – per se; sed diu non retemptavi memoriam meam, itaque non facile me sequitur. Quod evenit libris situ cohaerentibus, hoc evenisse mihi sentio: explicandus est animus et quaecumque apud illum deposita sunt subinde excuti debent, ut parata sint quotiens usus exegerit. Ergo hoc in praesentia differamus; multum enim operae, multum diligentiae poscit. Cum primum longiorem eodem loco speravero moram, tunc istud in manus sumam.

[2] Quaedam enim sunt quae possis et in cisio scribere, quaedam lectum et otium et secretum desiderant. Nihilominus his quoque occupatis diebus agatur aliquid et quidem totis. Numquam enim non succedent occupationes novae: serimus illas, itaque ex una exeunt plures. Deinde ipsi nobis dilationem damus: ‘cum hoc peregero, toto animo incumbam’ et ‘si hanc rem molestam composuero, studio me dabo’.

[3] Non cum vacaveris philosophandum est, sed ut philosopheris vacandum est; omnia alia neglegenda ut huic assideamus, cui nullum tempus satis magnum est, etiam si a pueritia usque ad longissimos humani aevi terminos vita producitur. Non multum refert utrum omittas philosophiam an intermittas; non enim ubi interrupta est manet, sed eorum more quae intenta dissiliunt usque ad initia sua recurrit, quod a continuatione discessit. Resistendum est occupationibus, nec explicandae sed summovendae sunt. Tempus quidem nullum est parum idoneum studio salutari; atqui multi inter illa non student propter quae studendum est.

[4] ‘Incidet aliquid quod impediat.’ Non quidem eum cuius animus in omni negotio laetus atque alacer est: imperfectis adhuc interscinditur laetitia, sapientis vero contexitur gaudium, nulla causa rumpitur, nulla fortuna; semper et ubique tranquillus est. Non enim ex alieno pendet nec favorem fortunae aut hominis exspectat. Domestica illi felicitas est; exiret ex animo si intraret: ibi nascitur.

[5] Aliquando extrinsecus quo admoneatur mortalitatis intervenit, sed id leve et quod summam cutem stringat. Aliquo, inquam, incommodo afflatur; maximum autem illud bonum fixum est. Ita dico, extrinsecus aliqua sunt incommoda, velut in corpore interdum robusto solidoque eruptiones quaedam pustularum et ulcuscula, nullum in alto malum est.

[6] Hoc, inquam, interest inter consummatae sapientiae virum et alium procedentis quod inter sanum et ex morbo gravi ac diutino emergentem, cui sanitatis loco est levior accessio: hic nisi attendit, subinde gravatur et in eadem revolvitur, sapiens recidere non potest, ne incidere quidem amplius. Corpori enim ad tempus bona valetudo est, quam medicus, etiam si reddidit, non praestat – saepe ad eundem qui advocaverat excitatur: <animus> semel in totum sanatur.

[7] Dicam quomodo intellegas sanum: si se ipse contentus est, si confidit sibi, si scit omnia vota mortalium, omnia beneficia quae dantur petunturque, nullum in beata vita habere momentum. Nam cui aliquid accedere potest, id imperfectum est; cui aliquid abscedere potest, id imperpetuum est: cuius perpetua futura laetitia est, is suo gaudeat. Omnia autem quibus vulgus inhiat ultro citroque fluunt: nihil dat fortuna mancipio. Sed haec quoque fortuita tunc delectant cum illa ratio temperavit ac miscuit; haec est quae etiam externa commendet, quorum avidis usus ingratus est.

[8] Solebat Attalus hac imagine uti: ‘vidisti aliquando canem missa a domino frusta panis aut carnis aperto ore captantem? quidquid excepit protinus integrum devorat et semper ad spem venturi hiat. Idem evenit nobis: quidquid exspectantibus fortuna proiecit, id sine ulla voluptate demittimus statim, ad rapinam alterius erecti et attoniti.’ Hoc sapienti non evenit: plenus est; etiam si quid obvenit, secure excipit ac reponit; laetitia fruitur maxima, continua, sua.

[9] Habet aliquis bonam voluntatem, habet profectum, sed cui multum desit a summo: hic deprimitur alternis et extollitur ac modo in caelum allevatur, modo defertur ad terram. Imperitis ac rudibus nullus praecipitationis finis est; in Epicureum illud chaos decidunt, inane sine termino.

[10] Est adhuc genus tertium eorum qui sapientiae alludunt, quam non quidem contigerunt, in conspectu tamen et, ut ita dicam, sub ictu habent: hi non concutiuntur, ne defluunt quidem; nondum in sicco, iam in portu sunt.

[11] Ergo cum tam magna sint inter summos imosque discrimina, cum medios quoque sequatur fluctus suus, sequatur ingens periculum ad deteriora redeundi, non debemus occupationibus indulgere. Excludendae sunt: si semel intraverint, in locum suum alias substituent. Principiis illarum obstemus: melius non incipient quam desinent. Vale.

出典:The Latin Library(http://thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep8.shtml)。節番号[1]〜[11]、欠番なし。校訂記号は【6】”<animus>”の山括弧1箇所。脱落記号(***)・韻文引用は本書簡中には見当たらない。