Quid tibi vitandum praecipue existimes quaeris? Turbam.
「何を最も避けるべきか」とあなたは問う。群衆である。
あなたは、何を最も避けるべきだと思うか、と私に尋ねた。
答えは、群衆である。
いまのあなたは、まだ安心して人混みの中に身を置けるほど強くない。
いや、これはあなた一人の話ではない。
私自身についても、正直に言わなければならない。
私は、群衆の中へ出たあと、入る前と同じ自分では戻ってこられない。
せっかく整えたはずの心の一部が乱される。
追い払ったはずの悪徳のいくつかが、また戻ってくる。
長い病から回復しつつある人が、まだどこへ出ても身体にさわるように、
私たちの魂も、長い病からようやく立ち直りかけている途中なのだ。
だから、強がってはならない。
多くの人と交わることは、まだ弱い魂にとって危険である。
人は、誰かの悪徳を必ず何かしら持ち帰る。
ある者はそれを立派なもののように勧めてくる。
ある者は、こちらの心へ押しつけてくる。
ある者は、こちらが気づかないうちに、そっと塗りつけていく。
人が多くなればなるほど、その危険も大きくなる。
なかでも、品性にとって最も害があるのは、見世物の席に座ることだ。
そこでは、楽しみという入口から、悪徳が入り込んでくる。
あなたは、私がこう言うと思うだろうか。
「見世物から帰ると、私は以前より貪欲になる。
以前より名誉を求める。
以前より贅沢になる」と。
いや、それどころではない。
私は、以前より残酷になり、
以前より人間らしさを失って帰ってくる。
人間たちの中にいたからである。
私はたまたま、昼の見世物* に出くわした。
軽い余興や冗談、あるいは人の目をしばらく血から休ませるようなものがあるのだろうと思っていた。
しかし、実際は逆だった。
それ以前に行われた戦いは、まだ慈悲だった。
昼の見世物では、余計な飾りは取り払われ、ただの殺人だけが残っていた。
彼らには、身を守るものがない。
身体をむき出しにして、互いの刃の前に立たされる。
剣を振るえば、ほとんど必ず傷ができる。
防具もない。盾もない。技もない。
そんなものは、死を少し遅らせるだけの道具だ、とでも言うように。
朝には、人間が獅子や熊の前に投げ出される。
昼には、観客の前に投げ出される。
殺した者は、次に殺す者の前に出される。
勝った者も、次の殺しのために残される。
戦う者たちの結末は、死である。
鉄と火によって、ことは進む。
しかも、それは競技場が空いている時間に行われるのだ。
誰かが言うかもしれない。
「あの者は強盗をした。人を殺した。だから、当然の罰を受けているのだ」と。
それなら問いたい。
彼が人を殺したために、そうされるに値したとしても、あなたは何をしたのか。
あなたは、何のためにそれを見ているのか。
「殺せ。打て。焼け。」
「なぜあんなに臆病に剣へ向かうのか。」
「なぜもっと大胆に殺さないのか。」
「なぜもっと喜んで死なないのか。」
「傷の中へ追い込め。裸の胸で互いの一撃を受けさせろ。」
見世物が一時中断すると、人々は言う。
「その間にも人を殺せ。何も起こらないではないか」と。
あなたがたは、本当に分からないのか。
悪い手本は、それを行う者たちに跳ね返ってくる。
残酷さを娯楽として眺める者は、やがて残酷さに驚かなくなる。
群衆の声は、外から聞こえるだけではない。
魂の中へ入り込む。
そして、そこに居場所を作る。
まだ柔らかく、まだ正しいものを守りきれない魂は、群衆から遠ざけなければならない。
多くの者のほうへ移るのは、あまりに簡単だからである。
ソクラテスであれ、カトーであれ、ラエリウスであれ、
まったく違う性質の群衆の中に置かれれば、その習慣を揺さぶられただろう。
まして、いま自分の心をようやく整えようとしている私たちが、
これほど大勢で押し寄せてくる悪徳の勢いに耐えられるはずがない。
たった一つの贅沢の例、たった一つの貪欲の例でさえ、人の心には大きな害を与える。
食卓を共にする者は、少しずつ人を弱くし、柔らかくする。
裕福な隣人は、欲望を刺激する。
悪意ある仲間は、どれほど澄んだ素直な心にも、自分の錆をこすりつける。
では、世間全体から一斉に攻撃を受けるとき、私たちの心には何が起こるだろうか。
そのとき人は、悪い者たちを真似るか、憎むかのどちらかになりやすい。
だが、どちらも避けなければならない。
悪い者が多いからといって、彼らに似てはならない。
自分と違うからといって、多くの者の敵になってもならない。
できるかぎり、自分自身の内へ退きなさい。
あなたをよりよくしてくれる人々と交わりなさい。
そして、あなたがよりよくできる人々を迎え入れなさい。
これは互いに起こることだ。
人は、教えながら学ぶ。
だから、ただ自分の知性を人前で見せたいという名誉欲に引き出されて、
むやみに大勢の前へ出てはならない。
彼らの前で朗読したい。議論したい。そう思うことがあるかもしれない。
もしその人々が、あなたの差し出すものを受け取れるなら、私も止めはしない。
しかし、実際には、あなたを理解できる者はほとんどいない。
たまたま一人か二人、分かる者がいるかもしれない。
だが、その一人でさえ、あなたが育て、あなたを理解できるところまで導かなければならない。
「では、私は誰のために学んだのか」と、あなたは言うかもしれない。
恐れることはない。
あなたが自分のために学んだのなら、その努力は失われていない。
とはいえ、今日私が学んだことを、私一人だけのものにしておくつもりはない。
同じ趣旨の、見事な言葉を三つあなたに分けよう。
そのうち一つは、今日の手紙の借りとして支払う。
残りの二つは、前払いとして受け取ってほしい。
デモクリトス* は言った。
「私にとって、一人は民衆に等しい。そして民衆は、一人に等しい。」
また、作者ははっきりしないが、ある人がこう言った。
彼は、自分の技がほんの少数の人にしか届かないのに、なぜそれほど熱心に磨くのかと問われた。
すると彼は答えた。
「私には、少数で十分だ。一人で十分だ。いや、誰もいなくても十分だ。」
そしてエピクロス* も、学びの仲間の一人に宛てて、見事にこう書いている。
「私はこれを多くの人々に向けて書いているのではない。
あなたに向けて書いている。
私たちは互いにとって、十分に大きな劇場なのだから。」
これらの言葉を、心の奥にしまっておきなさい。
多くの人に認められる喜びを、軽く見るためである。
多くの人があなたを褒めている。
だが、もしあなたが、多くの人に理解されるような人間であるなら、
そのことを喜ぶ理由が本当にあるだろうか。
あなたの善さは、外へ向かってではなく、内側へ向かって見られるべきである。
Recede in te ipse, quantum potes.
できるかぎり、自分自身の内へ退きなさい。
Vale.
※「昼の見世物」は、午前の獣との闘いや午後の剣闘士試合の合間に行われた、公開処刑や防具のない殺し合いを指す。セネカはここで、罰そのものよりも、それを娯楽として眺める観客の心が荒廃していくことを問題にしている。
※デモクリトス、エピクロスらの引用は、「多数の承認」を求める心から退き、少数の真の理解者、あるいは自分自身の内面に向かうことを促すために置かれている。
§1 Quid tibi vitandum praecipue existimes quaeris? turbam. Nondum illi tuto committeris. Ego certe confitebor imbecillitatem meam: numquam mores quos extuli refero; aliquid ex eo quod composui turbatur, aliquid ex iis quae fugavi redit. Quod aegris evenit quos longa imbecillitas usque eo affecit ut nusquam sine offensa proferantur, hoc accidit nobis quorum animi ex longo morbo reficiuntur. Inimica est multorum conversatio: nemo non aliquod nobis vitium aut commendat aut imprimit aut nescientibus allinit.
§2 Utique quo maior est populus cui miscemur, hoc periculi plus est. Nihil vero tam damnosum bonis moribus quam in aliquo spectaculo desidere; tunc enim per voluptatem facilius vitia subrepunt. Quid me existimas dicere? avarior redeo, ambitiosior, luxuriosior? immo vero crudelior et inhumanior, quia inter homines fui. Casu in meridianum spectaculum incidi, lusus exspectans et sales et aliquid laxamenti quo hominum oculi ab humano cruore acquiescant.
§3 Contra est: quidquid ante pugnatum est misericordia fuit; nunc omissis nugis mera homicidia sunt. Nihil habent quo tegantur; ad ictum totis corporibus expositi numquam frustra manum mittunt. Hoc plerique ordinariis paribus et postulaticiis praeferunt. Quidni praeferant? non galea, non scuto repellitur ferrum. Quo munimenta? quo artes? omnia ista mortis morae sunt. Mane leonibus et ursis homines, meridie spectatoribus suis obiciuntur.
§4 Interfectores interfecturis iubent obici et victorem in aliam detinent caedem; exitus pugnantium mors est. Ferro et igne res geritur. Haec fiunt dum vacat harena. ‘Sed latrocinium fecit aliquis, occidit hominem.’ Quid ergo? quia occidit, ille meruit ut hoc pateretur: tu quid meruisti miser ut hoc spectes? ‘Occide, verbera, ure! Quare tam timide incurrit in ferrum? quare parum audacter occidit? quare parum libenter moritur? Plagis agatur in vulnera, mutuos ictus nudis et obviis pectoribus excipiant.’ Intermissum est spectaculum: ‘interim iugulentur homines, ne nihil agatur’.
§5 Age, ne hoc quidem intellegitis, mala exempla in eos redundare qui faciunt? Agite dis immortalibus gratias quod eum docetis esse crudelem qui non potest discere. Subducendus populo est tener animus et parum tenax recti: facile transitur ad plures. Socrati et Catoni et Laelio excutere morem suum dissimilis multitudo potuisset: adeo nemo nostrum, qui cum maxime concinnamus ingenium, ferre impetum vitiorum tam magno comitatu venientium potest.
§6 Unum exemplum luxuriae aut avaritiae multum mali facit: convictor delicatus paulatim enervat et mollit, vicinus dives cupiditatem irritat, malignus comes quamvis candido et simplici rubiginem suam affricuit: quid tu accidere his moribus credis in quos publice factus est impetus?
§7 Necesse est aut imiteris aut oderis. Utrumque autem devitandum est: neve similis malis fias, quia multi sunt, neve inimicus multis, quia dissimiles sunt. Recede in te ipse quantum potes; cum his versare qui te meliorem facturi sunt, illos admitte quos tu potes facere meliores. Mutuo ista fiunt, et homines dum docent discunt.
§8 Non est quod te gloria publicandi ingenii producat in medium, ut recitare istis velis aut disputare; quod facere te vellem, si haberes isti populo idoneam mercem: nemo est qui intellegere te possit. Aliquis fortasse, unus aut alter incidet, et hic ipse formandus tibi erit instituendusque ad intellectum tui. ‘Cui ergo ista didici?’ Non est quod timeas ne operam perdideris, si tibi didicisti.
§9 Sed ne soli mihi hodie didicerim, communicabo tecum quae occurrunt mihi egregie dicta circa eundem fere sensum tria, ex quibus unum haec epistula in debitum solvet, duo in antecessum accipe. Democritus ait, ‘unus mihi pro populo est, et populus pro uno’.
§10 Bene et ille, quisquis fuit — ambigitur enim de auctore —, cum quaereretur ab illo quo tanta diligentia artis spectaret ad paucissimos perventurae, ‘satis sunt’ inquit ‘mihi pauci, satis est unus, satis est nullus’. Egregie hoc tertium Epicurus, cum uni ex consortibus studiorum suorum scriberet: ‘haec’ inquit ‘ego non multis, sed tibi; satis enim magnum alter alteri theatrum sumus’.
§11 Ista, mi Lucili, condenda in animum sunt, ut contemnas voluptatem ex plurium assensione venientem. Multi te laudant: ecquid habes cur placeas tibi, si is es quem intellegant multi? introrsus bona tua spectent.
§12 Vale.