Sapiens etiam si contentus est se, tamen habere amicum vult.
賢者は、自分自身で足りていても、それでも友を持ちたいと望む。
あなたは尋ねている。
エピクロスは、ある書簡の中で、こう言う人々を批判している。
賢者は自分自身で足りている。
だから、友を必要としない。
この批判は正しいのか、と。
これは、スティルボン*や、最高善を「何ものにも感じない魂」と考えた人々に向けられた批判である。
だが、ここでは言葉に注意しなければならない。
ギリシア語のアパテイア*を、急いで一語で訳そうとすると、意味がずれてしまう。
私たちが言いたいのは、悪に傷つけられない魂である。
しかし人はそれを、悪をまったく耐えられない魂、という反対の意味に受け取るかもしれない。
だから、こう言ったほうがよい。
傷つけられない魂。
あるいは、苦しみに支配されない魂。
私たちと彼らの違いは、ここにある。
私たちの考える賢者は、あらゆる不都合を打ち負かす。
しかし、それを感じる。
彼らの考える賢者は、それさえ感じない。
賢者は石になるのではない。
痛みを感じる。
喪失も感じる。
だが、それに支配されない。
この点では、私たちも彼らも一致している。
賢者は、自分自身で足りている。
しかしそれでも、友を持ちたいと望む。
隣人を持ちたいと望む。
ともに生きる人を持ちたいと望む。
たとえ、自分だけで足りているとしてもである。
賢者がどれほど自分自身で足りているかを見なさい。
場合によっては、彼は自分の一部だけでも足りる。
病や戦争で手を失ったとしても。
偶然によって片目、あるいは両目を失ったとしても。
彼は残された身体で満足する。
完全だった身体を喜んだように、欠けた身体でも喜びを失わない。
だが、それは失ったほうがよいという意味ではない。
なくても耐えられることと、なくてよいと思うことは違う。
賢者が友なしでもいられるとは、友なしでいたいという意味ではない。
友を失っても耐えられる、という意味である。
しかも、賢者が友を永遠に失うことはない。
なぜなら、彼には友を作る力があるからである。
フィディアスが像を失っても、また新しい像を作れるように。
友情を作る技術を持つ人は、失った友の後にも、また友を迎えることができる。
これは、友を取り替え可能なものとして軽く見るということではない。
友を愛する力が、偶然ではなく、その人の徳の中に根を下ろしているということである。
では、どうすれば早く友を得ることができるのか。
あなたはそう尋ねるだろう。
答えよう。
ただし、今日の書簡の借りを、ここで返してよいならば。
ヘカトンは言っている。
Si vis amari, ama.
愛されたいなら、愛しなさい。
薬もいらない。
草もいらない。
魔女の呪文もいらない。
愛されたいなら、まず愛しなさい。
古く確かな友情を保つことには、大きな喜びがある。
しかし、新しい友情を始めることにも、また別の喜びがある。
種をまく農夫と、収穫する農夫は違う。
友を得た人と、友になろうとしている人も違う。
哲学者アッタロスは、こう言っていた。
友を持つよりも、友を作るほうが楽しいことがある。
画家にとって、描き終えた絵を持つよりも、描いている時間そのものが楽しいように。
制作のただ中にある緊張には、大きな喜びがある。
完成した絵から手を離した後は、その実りを味わう。
だが、描いている最中には、芸術そのものを味わっている。
子どもも同じである。
成長した姿には、より多くの実りがある。
しかし、幼い時期には、別の甘さがある。
友情もまた、完成した関係だけが美しいのではない。
友になっていく時間の中に、すでに友情の喜びは始まっている。
では、本題に戻ろう。
賢者は自分自身で足りている。
それでも友を求める。
なぜか。
友情という大きな徳を、ただ寝かせておかないためである。
友情を働かせるためである。
エピクロスがその書簡で言うように、病気のときに付き添ってもらうためではない。
鎖につながれたときに救い出してもらうためではない。
貧しくなったときに救ってもらうためではない。
むしろ、病の友のそばに自分が座るためである。
敵の監視に囲まれた友を、自分が解き放つためである。
自分だけを見て、そのために友情へ向かう人は、最初から考え違いをしている。
友は、助けてもらうためではない。
愛するためにいる。
始まり方は、終わり方を決める。
鎖を外してもらうために友を作った人は、鎖の音が鳴った瞬間に去られるだろう。
世間が一時の友情と呼ぶものは、こういうものである。
役に立つから選ばれた人は、役に立つあいだだけ好かれる。
だから、順調な人の周りには友人の群れが集まる。
倒れた人の周りには、孤独が残る。
友が試される場所から、友が逃げていく。
恐れて見捨てる者がいる。
恐れて裏切る者がいる。
始まりと終わりは、必ず似てくる。
得だから友になった人は、得だから友であることをやめる。
友情そのもの以外に値段を見つけたなら、その人は友情を売り物にしている。
損得で始まった友情は、損得で終わる。
では、何のために私は友を持つのか。
その人のために死ねるように。
その人とともに追放へ行けるように。
その人の死の前に、自分の命を差し出せるように。
あなたが描いているものは、友情ではない。
それは取引である。
便利だから近づく関係である。
結果だけを見ている関係である。
恋愛には、たしかに友情に似たところがある。
狂った友情と呼んでもよいかもしれない。
だが、誰が利益のために恋をするだろうか。
誰が出世のために恋をするだろうか。
誰が名声のために恋をするだろうか。
純粋な愛は、それ以外のことを忘れて、美しいものへ魂を向かわせる。
そこには、愛し返されたいという望みもある。
しかし、出発点は計算ではない。
では、より高い理由から始まったものが、低い情念だけを生むと言えるだろうか。
友情もまた、それ自体のために求められるべきものなのである。
あなたは言うかもしれない。
今の問題は、友情がそれ自体のために求められるべきかどうかではない、と。
いや、まさにそれこそが証明されなければならない。
もし友情がそれ自体のために求められるなら、自分自身で足りている人も友情へ近づくことができるからである。
では、どう近づくのか。
もっとも美しいものへ近づくようにである。
利益に引かれるのではない。
運命の変化を恐れて備えるのでもない。
よい時のために友情を備えておく人は、友情の偉大さを損なっている。
「賢者は自分自身で足りている。」
この言葉を、多くの人は間違って解釈している。
賢者を世界から引き離し、自分の皮膚の内側に閉じ込めてしまう。
だが、この言葉が何を、どこまで約束しているのかを分けて考えなければならない。
賢者は、幸福に生きるためには自分自身で足りている。
しかし、ただ生きるためには、多くのものを必要とする。
生きるために必要なものと、幸福であるために必要なものは同じではない。
生活には、多くの助けがいる。
幸福には、健やかで、まっすぐで、運命を見下ろせる魂があれば足りる。
クリュシッポス*の区別も伝えておきたい。
彼は言う。
賢者は何にも欠乏していない。
しかし、多くのものを必要とはする。
反対に、愚者は何も必要としていない。
なぜなら、何一つ正しく使えないからである。
しかし、あらゆるものに欠乏している。
賢者には、手も必要である。
目も必要である。
日々の生活に必要な多くのものも必要である。
だが、それらに欠乏しているわけではない。
欠乏とは、それなしでは立っていられないということである。
賢者にとって、幸福を崩すほど必要なものは何もない。
必要であることと、欠けていることは違う。
だから賢者は、自分自身で足りていても、友を必要とする。
できるだけ多くの友を持ちたいと望む。
しかし、それは幸福に生きるためではない。
賢者は、友がいなくても幸福に生きることができる。
最高善は、外から道具を借りない。
それは家の中で育つ。
それは自分自身からすべて生まれる。
もし善が、自分の一部を外に求め始めたなら、その瞬間から運命に従属することになる。
では、こう問う人がいるだろう。
賢者が友もなく牢獄に入れられたら、どんな人生になるのか。
異国に一人置き去りにされたら、どうなるのか。
長い航海で足止めされたら、どうなるのか。
誰もいない岸辺に打ち上げられたら、どうなるのか。
その人生は、ユピテルのようなものになる。
世界が解体し、神々が一つに混ざり、自然がしばらく休むとき、ユピテルは自分自身へ退き、自分の思索とともにいる。
賢者もまた、同じようにする。
自分の内へ退く。
自分自身とともにいる。
とはいえ、賢者が自分の判断で人生を整えられるかぎり、彼は社会の中に生きる。
自分自身で足りている。
それでも妻を迎える。
自分自身で足りている。
それでも子を育てる。
自分自身で足りている。
それでも、人間なしで生きることになるなら、彼は生きたいとは思わない。
友情へ彼を向かわせるのは、自分の利益ではない。
自然の促しである。
孤独を嫌い、交わりを求める心が私たちにはある。
自然は、人間を人間へ結びつける。
同じように、友情にも私たちを引き寄せる力がある。
退くことは、孤独を神にすることではない。
自分自身で立てる人ほど、損得ではなく、人へ向かうことができる。
賢者は友を深く愛する。
友を自分と並べる。
時には、自分よりも上に置く。
それでも、自分の善のすべてを、自分の内側に置く。
そして、スティルボンが言ったことを、彼もまた言うだろう。
エピクロスの書簡が批判した、あのスティルボンである。
祖国が占領された。
子どもを失った。
妻を失った。
町は焼かれた。
そのすべての破滅の中から、彼は一人で出てきた。
しかし、彼はなお幸福であった。
都市を滅ぼす者という名で呼ばれたデメトリオス・ポリオルケテス*が、彼に尋ねた。
何か失ったか、と。
スティルボンは答えた。
Omnia bona mea mecum sunt.
私のすべての善は、私とともにある。
なんという強い人だろう。
彼は、敵の勝利そのものに勝った。
私は何も失っていない。
彼はそう言った。
その言葉によって、デメトリオスに、自分は本当に勝ったのかと疑わせた。
私のものは、すべて私とともにある。
それはつまり、奪われうるものを善とは見なさないということである。
彼は悲しまなかったのではない。
だが、自分の善まで奪われたとは認めなかった。
正義。
徳。
思慮。
そして、奪われうるものを善と呼ばない心。
それらは、火にも剣にも奪えない。
私たちは、火の中を傷つかずに通る動物を見て驚く。
だが、剣と瓦礫と炎の中を、損なわれずに通り抜ける人間は、どれほど驚くべき存在だろう。
一つの民族を征服することよりも、一人の人間を征服することのほうが難しい。
スティルボンのこの言葉は、ストア派の言葉でもある。
ストア派の賢者もまた、焼け落ちた都市を通りながら、自分の善を無傷で運んでいく。
なぜなら、彼は自分自身で足りているからである。
彼は、自分の幸福の限界を、そこで定めている。
本当に自分のものは、火にも剣にも奪われない。
ただし、立派な言葉を語るのは、私たちだけだと思わないでほしい。
スティルボンを批判したエピクロス自身も、よく似たことを言っている。
今日の借りはもう返したが、これも受け取っておきなさい。
エピクロスは言う。
自分の持つものを十分すぎるほど豊かだと思えない者は、たとえ全世界の支配者であっても不幸である。
あるいは、意味を重んじてこう言ってもよい。
世界を支配していても、自分を幸福だと思えない人は不幸である。
私たちは言葉に仕えるのではない。
意味に仕えるのである。
さらに、これらの考えが一つの学派だけのものではなく、自然そのものが教える共通の真理であることを知りたいなら、喜劇詩人の一節を見ればよい。
自分を幸福だと思わない人は、幸福ではない。
あなたの境遇が実際にどのようなものかは、何の問題だろう。
もしあなた自身の目にそれが不幸に見えるなら、それはあなたにとって不幸なのである。
では、こう言う人もいるだろう。
卑しい手段で富んだ者が、自分は幸福だと言ったらどうなるのか。
多くの人を支配していながら、さらに多くのものに隷属している者が、自分は幸福だと思ったらどうなるのか。
自分の判断だけで、幸福になるのか。
大切なのは、何を言うかではない。
本当に何を感じているかである。
また、一日だけ何を感じるかでもない。
いつも何を感じているかである。
だから心配しなくてよい。
このような大きなものが、ふさわしくない人の手に落ちることはない。
自分自身を本当に喜べるのは、賢者だけである。
愚かさは、いつも自分自身に飽きている。
Omnia bona mea mecum sunt.
私のすべての善は、私とともにある。
Vale.
※ アパテイア:ここでは「何も感じないこと」ではなく、「悪に傷つけられない魂」という意味をめぐって説明されている。
※ スティルボン:メガラ派の哲学者。都市が占領され、家族を失った場面での言葉が、この書簡の象徴として扱われている。
※ デメトリオス・ポリオルケテス:「都市を包囲する者」という異名を持つヘレニズム期の王。
※ クリュシッポス:ストア派を体系化した哲学者。ここでは「必要であること」と「欠乏していること」の区別が引用されている。
§1 An merito reprehendat in quadam epistula Epicurus eos qui dicunt sapientem se ipso esse contentum et propter hoc amico non indigere, desideras scire. Hoc obicitur Stilboni ab Epicuro et iis quibus summum bonum visum est animus inpatiens.
§2 In ambiguitatem incidendum est, si exprimere άπάθειαν uno verbo cito voluerimus et impatientiam dicere; poterit enim contrarium ei quod significare volumus intellegi. Nos eum volumus dicere qui respuat omnis mali sensum: accipietur is qui nullum ferre possit malum. Vide ergo num satius sit aut invulnerabilem animum dicere aut animum extra omnem patientiam positum.
§3 Hoc inter nos et illos interest: noster sapiens vincit quidem incommodum omne sed sentit, illorum ne sentit quidem. Illud nobis et illis commune est, sapientem se ipso esse contentum. Sed tamen et amicum habere vult et vicinum et contubernalem, quamvis sibi ipse sufficiat.
§4 Vide quam sit se contentus: aliquando sui parte contentus est. Si illi manum aut morbus aut hostis exciderit, si quis oculum vel oculos casus excusserit, reliquiae illi suae satisfacient et erit imminuto corpore et amputato tam laetus quam [in] integro fuit; sed <si> quae sibi desunt non desiderat, non deesse mavult.
§5 Ita sapiens se contentus est, non ut velit esse sine amico sed ut possit; et hoc quod dico ‘possit’ tale est: amissum aequo animo fert. Sine amico quidem numquam erit: in sua potestate habet quam cito reparet. Quomodo si perdiderit Phidias statuam protinus alteram faciet, sic hic faciendarum amicitiarum artifex substituet alium in locum amissi.
§6 Quaeris quomodo amicum cito facturus sit? Dicam, si illud mihi tecum convenerit, ut statim tibi solvam quod debeo et quantum ad hanc epistulam paria faciamus. Hecaton ait, ‘ego tibi monstrabo amatorium sine medicamento, sine herba, sine ullius veneficae carmine: si vis amari, ama’.
§7 Habet autem non tantum usus amicitiae veteris et certae magnam voluptatem sed etiam initium et comparatio novae. Quod interest inter metentem agricolam et serentem, hoc inter eum qui amicum paravit et qui parat. Attalus philosophus dicere solebat iucundius esse amicum facere quam habere, ‘quomodo artifici iucundius pingere est quam pinxisse’. Illa in opere suo occupata sollicitudo ingens oblectamentum habet in ipsa occupatione: non aeque delectatur qui ab opere perfecto removit manum. Iam fructu artis suae fruitur: ipsa fruebatur arte cum pingeret. Fructuosior est adulescentia liberorum, sed infantia dulcior.
§8 Nunc ad propositum revertamur. Sapiens etiam si contentus est se, tamen habere amicum vult, si nihil aliud, ut exerceat amicitiam, ne tam magna virtus iaceat, non ad hoc quod dicebat Epicurus in hac ipsa epistula, ‘ut habeat qui sibi aegro assideat, succurrat in vincula coniecto vel inopi’, sed ut habeat aliquem cui ipse aegro assideat, quem ipse circumventum hostili custodia liberet. Qui se spectat et propter hoc ad amicitiam venit male cogitat. Quemadmodum coepit, sic desinet: paravit amicum adversum vincla laturum opem; cum primum crepuerit catena, discedet.
§9 Hae sunt amicitiae quas temporarias populus appellat; qui utilitatis causa assumptus est tamdiu placebit quamdiu utilis fuerit. Hac re florentes amicorum turba circumsedet, circa eversos solitudo est, et inde amici fugiunt ubi probantur; hac re ista tot nefaria exempla sunt aliorum metu relinquentium, aliorum metu prodentium. Necesse est initia inter se et exitus congruant: qui amicus esse coepit quia expedit <et desinet quia expedit>; placebit aliquod pretium contra amicitiam, si ullum in illa placet praeter ipsam.
§10 ‘In quid amicum paras?’ Ut habeam pro quo mori possim, ut habeam quem in exsilium sequar, cuius me morti et opponam et impendam: ista quam tu describis negotiatio est, non amicitia, quae ad commodum accedit, quae quid consecutura sit spectat.
§11 Non dubie habet aliquid simile amicitiae affectus amantium; possis dicere illam esse insanam amicitiam. Numquid ergo quisquam amat lucri causa? numquid ambitionis aut gloriae? Ipse per se amor, omnium aliarum rerum neglegens, animos in cupiditatem formae non sine spe mutuae caritatis accendit. Quid ergo? ex honestiore causa coit turpis affectus?
§12 ‘Non agitur’ inquis ‘nunc de hoc, an amicitia propter se ipsam appetenda sit.’ Immo vero nihil magis probandum est; nam si propter se ipsam expetenda est, potest ad illam accedere qui se ipso contentus est. ‘Quomodo ergo ad illam accedit?’ Quomodo ad rem pulcherrimam, non lucro captus nec varietate fortunae perterritus; detrahit amicitiae maiestatem suam qui illam parat ad bonos casus.
§13 ‘Se contentus est sapiens.’ Hoc, mi Lucili, plerique perperam interpretantur: sapientem undique submovent et intra cutem suam cogunt. Distinguendum autem est quid et quatenus vox ista promittat: se contentus est sapiens ad beate vivendum, non ad vivendum; ad hoc enim multis illi rebus opus est, ad illud tantum animo sano et erecto et despiciente fortunam.
§14 Volo tibi Chrysippi quoque distinctionem indicare. Ait sapientem nulla re egere, et tamen multis illi rebus opus esse: ‘contra stulto nulla re opus est – nulla enim re uti scit – sed omnibus eget’. Sapienti et manibus et oculis et multis ad cotidianum usum necessariis opus est, eget nulla re; egere enim necessitatis est, nihil necesse sapienti est.
§15 Ergo quamvis se ipso contentus sit, amicis illi opus est; hos cupit habere quam plurimos, non ut beate vivat; vivet enim etiam sine amicis beate. Summum bonum extrinsecus instrumenta non quaerit; domi colitur, ex se totum est; incipit fortunae esse subiectum si quam partem sui foris quaerit.
§16 ‘Qualis tamen futura est vita sapientis, si sine amicis relinquatur in custodiam coniectus vel in aliqua gente aliena destitutus vel in navigatione longa retentus aut in desertum litus eiectus?’ Qualis est Iovis, cum resoluto mundo et dis in unum confusis paulisper cessante natura acquiescit sibi cogitationibus suis traditus. Tale quiddam sapiens facit: in se reconditur, secum est.
§17 Quamdiu quidem illi licet suo arbitrio res suas ordinare, se contentus est et ducit uxorem; se contentus <est> et liberos tollit; se contentus est et tamen non viveret si foret sine homine victurus. Ad amicitiam fert illum nulla utilitas sua, sed naturalis irritatio; nam ut aliarum nobis rerum innata dulcedo est, sic amicitiae. Quomodo solitudinis odium est et appetitio societatis, quomodo hominem homini natura conciliat, sic inest huic quoque rei stimulus qui nos amicitiarum appetentes faciat.
§18 Nihilominus cum sit amicorum amantissimus, cum illos sibi comparet, saepe praeferat, omne intra se bonum terminabit et dicet quod Stilbon ille dixit, Stilbon quem Epicuri epistula insequitur. Hic enim capta patria, amissis liberis, amissa uxore, cum ex incendio publico solus et tamen beatus exiret, interroganti Demetrio, cui cognomen ab exitio urbium Poliorcetes fuit, num quid perdidisset, ‘omnia’ inquit ‘bona mea mecum sunt’.
§19 Ecce vir fortis ac strenuus! ipsam hostis sui victoriam vicit. ‘Nihil’ inquit ‘perdidi’: dubitare illum coegit an vicisset. ‘Omnia mea mecum sunt’: iustitia, virtus, prudentia, hoc ipsum, nihil bonum putare quod eripi possit. Miramur animalia quaedam quae per medios ignes sine noxa corporum transeunt: quanto hic mirabilior vir qui per ferrum et ruinas et ignes inlaesus et indemnis evasit! Vides quanto facilius sit totam gentem quam unum virum vincere? Haec vox illi communis est cum Stoico: aeque et hic intacta bona per concrematas urbes fert; se enim ipse contentus est; hoc felicitatem suam fine designat.
§20 Ne existimes nos solos generosa verba iactare, et ipse Stilbonis obiurgator Epicurus similem illi vocem emisit, quam tu boni consule, etiam si hunc diem iam expunxi. ‘Si cui’ inquit ‘sua non videntur amplissima, licet totius mundi dominus sit, tamen miser est.’ Vel si hoc modo tibi melius enuntiari videtur – id enim agendum est ut non verbis serviamus sed sensibus -, ‘miser est qui se non beatissimum iudicat, licet imperet mundo’.
§21 Ut scias autem hos sensus esse communes, natura scilicet dictante, apud poetam comicum invenies: non est beatus, esse se qui non putat. Quid enim refert qualis status tuus sit, si tibi videtur malus?
§22 ‘Quid ergo?’ inquis ‘si beatum se dixerit ille turpiter dives et ille multorum dominus sed plurium servus, beatus sua sententia fiet?’ Non quid dicat sed quid sentiat refert, nec quid uno die sentiat, sed quid assidue. Non est autem quod verearis ne ad indignum res tanta perveniat: nisi sapienti sua non placent; omnis stultitia laborat fastidio sui. Vale.