Quaeris an omne bonum optabile sit.
君は、すべての善は望ましいものなのかと尋ねている。
まずは、ありふれた話から始めよう。
春がようやく姿を現し始めた。
だが、もう夏へ傾き、暖かくなってよい時期だというのに、まだ生ぬるい程度で、信用することができない。
しばしば冬へ逆戻りするからだ。
どれほど不安定か知りたいか。
私はまだ、本当に冷たい水へ身体を任せる気にはなれず、その冷たさを和らげている。
「それでは、暑さにも寒さにも耐えていないではないか」と、君は言うだろう。
そのとおりだ、ルキリウスよ。
私の年齢になると、自分の身体が持つ寒さだけで、もう十分なのだ。
真夏になっても、私はようやく温まるほどである。
だから、ほとんどの時間を衣服にくるまれて過ごしている。
私は、寝台に私を縛りつけてくれた老年に感謝している。
この点で、なぜ老年に感謝してはならないのか。
私が望むべきでなかったことを、いまでは身体ができなくしてくれている。
私の話し相手は、ほとんどが書物である。
君の手紙が届くと、私は君と一緒にいるような気持ちになる。
そして、君に手紙を書き返すのではなく、直接答えているかのように感じる。
だから、君が尋ねている問題についても、二人で話し合っているつもりで、その本質を一緒に調べてみよう。
君は、すべての善は望ましいものなのかと尋ねている。
君はこう言う。
「拷問の中で勇敢であること、火に焼かれながら大きな心を保つこと、病に辛抱強く耐えることが善であるなら、それらも望ましいものだということになる。
しかし、私には、そのどれも祈り求めるに値するとは思えない。
鞭で打たれたから、痛風で身体をねじ曲げられたから、拷問台で引き伸ばされて背が高くなったからといって、神への誓願を果たした者など、私はまだ一人も知らない」
ルキリウスよ、それらを分けて考えなさい。
そうすれば、その中にも望むべきものがあると分かるだろう。
私は、拷問など受けずに済むほうを望む。
だが、もし耐えなければならなくなったなら、その中で勇敢に、高潔に、気力を失わずに振る舞うことを望む。
もちろん、戦争など起こらないほうがよい。
だが、もし戦争が起こったなら、傷や飢えや、戦争の必要がもたらすすべてのものに、立派に耐えることを望む。
私は、病気になりたいと願うほど狂ってはいない。
だが、もし病気にならなければならないなら、節度を失うことも、弱々しい振る舞いをすることもないようにと願う。
したがって、望ましいのは苦難ではない。
苦難を耐え抜く徳である。
私たちストア派の中には、このような苦難に勇敢に耐えることは、望ましいものではないが、かといって忌み嫌うべきものでもないと考える者がいる。
祈りによって求めるべきなのは、何ものも混じらない純粋な善、平穏で、苦しみの及ばない場所にある善だけだというのである。
私は、この考えには同意しない。
なぜか。
第一に、善でありながら望ましくないものが存在することはありえないからだ。
第二に、徳が望ましいものであり、徳を伴わない善が一つもないのなら、すべての善は望ましいものだからだ。
そしてさらに、拷問に勇敢に耐えることも望ましいのである。
ここでもう一度、君に尋ねよう。
勇気は、望ましいものではないのか。
だが、勇気は危険を軽蔑し、みずから危険へ立ち向かう。
勇気の最も美しく、最も称賛すべき部分は、火に屈せず、傷へ向かって進み、ときには飛んでくる武器を避けようとさえせず、胸で受け止めることにある。
勇気が望ましいものなら、拷問に辛抱強く耐えることも望ましい。
それは勇気の一部だからである。
だが、先ほど言ったように、それらを分けて考えなさい。
そうすれば、君を迷わせるものは何もなくなる。
拷問を受けることが望ましいのではない。
勇敢に耐えることが望ましいのである。
私が望むのは、「勇敢に」という部分だ。
それこそが徳だからである。
「だが、誰がそのようなことを自分のために望んだことがあるのか」
願いには、一つひとつを明示して、はっきりと口にするものがある。
一方で、一つの願いの中に多くのものが含まれているため、表には現れない願いもある。
たとえば、私は自分のために高潔な人生を願う。
だが、高潔な人生は、さまざまな行為から成り立っている。
そこには、レグルス*1 が閉じ込められた箱もある。
カトーが自らの手で再び引き裂いた傷もある。
ルティリウス*2 の追放もある。
ソクラテスを牢獄から天へ移した毒杯もある。
したがって、私が高潔な人生を自分のために願ったとき、私は、高潔な人生がときにそれなしでは成り立たない、これらのものをも願ったのである。
ああ、三度も四度も幸福な者たちよ。
父親たちの目の前で、
トロイアの高い城壁のもと、
死を迎えることのできた者たちよ*3 。
このようなことを誰かのために願うのと、かつてそれが望ましいものであったと認めるのとに、どのような違いがあるのか。
デキウス*4 は、国家のために自らを神々へ捧げた。
彼は馬に拍車をかけ、死を求めて敵軍のただ中へ突入した。
その後、父の勇気に競おうとした第二のデキウスも、神聖な、すでに家に受け継がれた言葉を唱え、最も密集した戦列の中へ駆け込んだ。
彼が心にかけていたのは、自らの犠牲が神々に受け入れられることだけだった。
彼は、立派な死を望ましいものと考えていたのである。
それでも君は、記憶に残る死を遂げ、何らかの徳ある行為の中で死ぬことが、最善であるかどうかを疑うのか。
人が拷問に勇敢に耐えるとき、その人はすべての徳を用いている。
表に現れ、最も目立っているのは、忍耐だけかもしれない。
しかし、そこには勇気もある。
辛抱すること、苦難を耐え抜くこと、持ちこたえることは、勇気から伸びる枝だからである。
そこには熟慮もある。
熟慮がなければ、いかなる方針も立てることはできない。
避けることのできないものには、できる限り勇敢に耐えるよう勧めるのが熟慮である。
そこには不動の意志もある。
不動の意志は、その立場から引きずり下ろされることがなく、どのような力を加えられても、定めた目的を手放さない。
そこには、分かつことのできない徳の一団がいる。
高潔に行われることは、一つの徳が実行する。
しかし、それは徳すべての合議に従って行われる。
たとえ一つの徳だけが行っているように見えても、すべての徳が承認するものは、望ましいのである。
何だって。
君は、快楽と安楽の中から訪れ、飾り立てた戸口で迎えられるものだけが、望ましいと思っているのか。
善の中には、悲しい顔をしたものもある。
願いの中には、喜び祝う人々の群れではなく、崇め敬う者たちによって捧げられるものもある。
レグルスもまた、そのようにしてカルタゴ人のもとへ戻ることを願ったのではないか。
偉大な人物の魂を身にまとい、しばらくの間、世間の人々の考えから離れなさい。
この上なく美しく壮大な徳を、それにふさわしい姿で思い描きなさい。
徳は、香や花輪によってではなく、汗と血によって崇められるべきものなのだ。
マルクス・カトーを見なさい。
神聖なその胸に汚れのない両手を当て、浅すぎた傷を、さらに大きく開いている。
君は彼に、何と言うつもりなのか。
「あなたの望みがかなうことを願う」と言うのか。
「残念に思う」と言うのか。
それとも、「それがうまくいきますように」と言うのか。
ここで私は、私たちのデメトリウスを思い出す。
彼は、運命からの攻撃をまったく受けない安楽な人生を、「死海」と呼んでいる。
君を奮い立たせるものも、自分自身を奮い立たせるためのものもない。
脅しや襲撃によって、君の心の強さを試すものもない。
揺るがされることのない安楽の中に横たわっている。
それは平静ではない。
ただの凪である。
ストア派のアッタルスは、よくこう言っていた。
「私は、運命に快楽の中へ置かれるよりも、運命の陣営へ置かれるほうを選ぶ。
私は拷問される。だが、勇敢に耐える。それでよい。
私は殺される。だが、勇敢に死ぬ。それでよい」
エピクロスの言葉を聞けば、彼はさらに「それは快い」とまで言うだろう。
だが私は、これほど高潔で厳しい行為に、そのような柔らかな名を与えようとは思わない。
私は焼かれる。だが、征服されない。
なぜ、これを望ましいものと考えてはならないのか。
火が私を焼くからではない。
火が私を征服しないからである。
徳より優れたものはなく、徳より美しいものもない。
徳の命令に従って行われることは、すべて善であり、望ましい。
Uror, sed invictus: quidni hoc optabile sit? — non quod urit me ignis, sed quod non vincit.
私は焼かれる。だが、征服されない。なぜ、これを望ましいものと考えてはならないのか。火が私を焼くからではない。火が私を征服しないからである。
Vale.
*1 レグルス:第一次ポエニ戦争期のローマの将軍、マルクス・アティリウス・レグルス。カルタゴの捕虜となり、捕虜交換交渉のため一時帰国したが、あえてカルタゴへの帰還を勧め、自ら誓いを守って戻り、処刑されたと伝えられる。刑死の様態には諸説あるが、内側に棘を打った箱(樽)に閉じ込められたという伝承がよく知られている(史実性については古代から異論があり、伝説的な色彩の強い逸話とされる)。
*2 ルティリウス:プブリウス・ルティリウス・ルフス。無実の罪(属州における不正な蓄財の罪)で告発され、有罪判決を受けて国外追放となったローマの政治家・法学者。抗弁や逃亡を選ばず、亡命先で尊厳をもって余生を送ったことで知られる。
*3 ウェルギリウス『アエネーイス』:引用は第1巻94〜96行。嵐に遭って難破しかけたアエネーアースが、かつてトロイア陥落の際に父たちの目の前で戦死できた戦友たちを羨んで語る場面から。
*4 デキウス父子:プブリウス・デキウス・ムスとその息子(同名)。ともにローマの執政官を務め、劣勢の戦況において自らを冥界の神々に捧げる「デウォティオ」の儀式を行い、敵陣へ単騎で突撃して戦死したと伝えられる。父は前340年のラティウム戦争、息子は前295年のセンティヌムの戦いでの戦死とされる。
校訂について:【5】”deinde etiam si tormentorum fortis patientia optabilis est” の一文には、写本上の脱落を示すアステリスク(The Latin Library、Loeb版校訂本文とも共通)が付されている。欠落した語句を無理に補わず、文意が一部不確定なまま残っている旨をここに記す。
LXVII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[1] Ut a communibus initium faciam, ver aperire se coepit, sed iam inclinatum in aestatem, quo tempore calere debebat, intepuit nec adhuc illi fides est; saepe enim in hiemem revolvitur. Vis scire quam dubium adhuc sit? nondum me committo frigidae verae, adhuc rigorem eius infringo. ‘Hoc est’ inquis ‘nec calidum nec frigidum pati.’ Ita est, mi Lucili: iam aetas mea contenta est suo frigore; vix media regelatur aestate. Itaque maior pars in vestimentis degitur.
[2] Ago gratias senectuti quod me lectulo affixit: quidni gratias illi hoc nomine agam? Quidquid debebam nolle, non possum. Cum libellis mihi plurimus sermo est. Si quando intervenerunt epistulae tuae, tecum esse mihi videor et sic afficior animo tamquam tibi non rescribam sed respondeam. Itaque et de hoc quod quaeris, quasi colloquar tecum, quale sit una scrutabimur.
[3] Quaeris an omne bonum optabile sit. ‘Si bonum est’ inquis ‘fortiter torqueri et magno animo uri et patienter aegrotare, sequitur ut ista optabilia sint; nihil autem video ex istis voto dignum. Neminem certe adhuc scio eo nomine votum solvisse quod flagellis caesus esset aut podagra distortus aut eculeo longior factus.’
[4] Distingue, mi Lucili, ista, et intelleges esse in iis aliquid optandum. Tormenta abesse a me velim; sed si sustinenda fuerint, ut me in illis fortiter, honeste, animose geram optabo. Quidni ego malim non incidere bellum? sed si inciderit, ut vulnera, ut famem et omnia quae bellorum necessitas affert generose feram optabo. Non sum tam demens ut aegrotare cupiam; sed si aegrotandum fuerit, ut nihil intemperanter, nihil effeminate faciam optabo. Ita non incommoda optabilia sunt, sed virtus qua perferuntur incommoda.
[5] Quidam ex nostris existimant omnium istorum fortem tolerantiam non esse optabilem, sed ne abominandam quidem, quia voto purum bonum peti debet et tranquillum et extra molestiam positum. Ego dissentio. Quare? primum quia fieri non potest ut aliqua res bona quidem sit sed optabilis non sit; deinde si virtus optabilis est, nullum autem sine virtute bonum, et omne bonum optabile est; deinde etiam si *** tormentorum fortis patientia optabilis est.
[6] Etiam nunc interrogo: nempe fortitudo optabilis est? Atqui pericula contemnit et provocat; pulcherrima pars eius maximeque mirabilis illa est, non cedere ignibus, obviam ire vulneribus, interdum tela ne vitare quidem sed pectore excipere. Si fortitudo optabilis est, et tormenta patienter ferre optabile est; hoc enim fortitudinis pars est. Sed separa ista, ut dixi: nihil erit quod tibi faciat errorem. Non enim pati tormenta optabile est, sed pati fortiter: illud opto ‘fortiter’, quod est virtus.
[7] ‘Quis tamen umquam hoc sibi optavit?’ Quaedam vota aperta et professa sunt, cum particulatim fiunt; quaedam latent, cum uno voto multa comprensa sunt. Tamquam opto mihi vitam honestam; vita autem honesta actionibus variis constat: in hac es Reguli arca, Catonis scissum manu sua vulnus, Rutili exsilium, calix venenatus qui Socraten transtulit e carcere in caelum. Ita cum optavi mihi vitam honestam, et haec optavi sine quibus interdum honesta non potest esse.
[8] O terque quaterque beati,
quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis
contigit oppetere!
Quid interest, optes hoc alicui an optabile fuisse fatearis?
[9] Decius se pro re publica devovit et in medios hostes concitato equo mortem petens irruit. Alter post hunc, paternae virtutis aemulus, conceptis sollemnibus ac iam familiaribus verbis in aciem confertissimam incucurrit, de hoc sollicitus tantum, ut litaret, optabilem rem putans bonam mortem. Dubitas ergo an optimum sit memorabilem mori et in aliquo opere virtutis?
[10] Cum aliquis tormenta fortiter patitur, omnibus virtutibus utitur. Fortasse una in promptu sit et maxime appareat, patientia; ceterum illic est fortitudo, cuius patientia et perpessio et tolerantia rami sunt; illic est prudentia, sine qua nullum initur consilium, quae suadet quod effugere non possis quam fortissime ferre; illic est constantia, quae deici loco non potest et propositum nulla vi extorquente dimittit; illic est individuus ille comitatus virtutum. Quidquid honeste fit una virtus facit, sed ex consilii sententia; quod autem ab omnibus virtutibus comprobatur, etiam si ab una fieri videtur, optabile est.
[11] Quid? tu existimas ea tantum optabilia esse quae per voluptatem et otium veniunt, quae excipiuntur foribus ornatis? Sunt quaedam tristis vultus bona; sunt quaedam vota quae non gratulantium coetu, sed adorantium venerantiumque celebrantur.
[12] Ita tu non putas Regulum optasse ut ad Poenos perveniret? Indue magni viri animum et ab opinionibus vulgi secede paulisper; cape, quantam debes, virtutis pulcherrimae ac magnificentissimae speciem, quae nobis non ture nec sertis, sed sudore et sanguine colenda est.
[13] Aspice M. Catonem sacro illi pectori purissimas manus admoventem et vulnera parum alte demissa laxantem. Utrum tandem illi dicturus es ‘vellem quae velles’ et ‘moleste fero’ an ‘feliciter quod agis’?
[14] Hoc loco mihi Demetrius noster occurrit, qui vitam securam et sine ullis fortunae incursionibus mare mortuum vocat. Nihil habere ad quod exciteris, ad quod te concites, cuius denuntiatione et incursu firmitatem animi tui temptes, sed in otio inconcusso iacere non est tranquillitas: malacia est.
[15] Attalus Stoicus dicere solebat, ‘malo me fortuna in castris suis quam in deliciis habeat. Torqueor, sed fortiter: bene est. Occidor, sed fortiter: bene est.’ Audi Epicurum, dicet et ‘dulce est’. Ego tam honestae rei ac severae numquam molle nomen imponam.
[16] Uror, sed invictus: quidni hoc optabile sit? — non quod urit me ignis, sed quod non vincit. Nihil est virtute praestantius, nihil pulchrius; et bonum est et optabile quidquid ex huius geritur imperio. Vale.
出典:The Latin Library(thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep7.shtml)。節番号の欠番なし。第5節に写本の脱落を示すアステリスクが1箇所あり、原文のまま転記し、語句の補いは行っていない。