Absconde te in otio, sed et ipsum otium absconde.
閑暇の中に身を隠しなさい。だが、その閑暇そのものも隠しなさい。
君の考えに賛成する。
そうすることが、たとえストア派の教えではないとしても、少なくともストア派の実例に従うことだとは知っておいてよい。
だが実際には、教えにも従うことになる。
そうすれば、君自身にも、君が望む誰にでも、その行いを認めてもらえるだろう。
私たちは、あらゆる公的活動へ、いつでも、際限なく人を送り出すわけではない。
そのうえ、私たちは賢者に、彼にふさわしい国家、すなわち世界を与えている。
だから賢者は、たとえ公的生活から退いても、国家の外へ出るわけではない。
むしろ、一つの片隅を離れ、より大きく、より広い領域へ移るのかもしれない。
天上に身を置けば、かつて椅子や法廷の席へ上ったとき、自分がどれほど低い場所に座っていたのかを理解する。
このことを心に留めておきなさい。
神的なものと人間的なものがその視野に入るときほど、賢者が大きな仕事をしているときはない。
さて、君に勧め始めたことへ戻ろう。
君の隠退を、人に知られないものにしなさい。
自分に「哲学」や「静かな生活」という看板を掲げる必要はない。
その計画には別の名前をつけなさい。
病気、身体の弱さ、あるいは怠けとでも呼んでおけばよい。
隠退を誇ることは、何もしない野心である。
ある種の動物は、居場所を知られないように、巣の周囲で自分の足跡を入り乱れさせる。
君も同じようにしなければならない。
そうしなければ、君の跡を追う者が必ず現れる。
多くの人は、開け放たれたものは通り過ぎ、しまわれ、隠されたものを探り回る。
封印されたものは盗人を誘う。
誰の目にも触れるものは安っぽく見える。
押し入り強盗でさえ、開け放たれた場所は通り過ぎる。
民衆とはそういうものであり、無知な者は誰もがそうである。
秘密の中へ押し入りたがるのだ。
だから、自分の隠退を誇示しないのが最善である。
しかし、隠れすぎ、人の目からあまりに遠ざかることも、一種の誇示である。
あの者はタレントゥムへ身を隠した。
別の者はナポリに閉じこもった。
また別の者は、何年ものあいだ自宅の敷居を越えていない。
自分の隠退に何かしらの物語をまとわせる者は、かえって群衆を呼び集める。
隠退したなら、人々に自分のことを語らせるのではなく、自分自身と語るべきである。
では、何を語るのか。
人々が他人について喜んですることを、自分について、自分自身に向かってしなさい。
自分を厳しく評価するのだ。
そうすれば、真実を語ることにも、真実を聞くことにも慣れるだろう。
とりわけ、自分の中で最も弱いと感じる部分を取り上げなさい。
誰もが、自分の身体の欠点を知っている。
ある者は、吐くことによって胃を楽にする。
ある者は、食事を何度も取ることで胃を支える。
またある者は、間に断食を挟んで身体を空にし、浄化する。
足の痛みを繰り返す者は、酒を断つか、入浴を控える。
ほかのことには無頓着でも、たびたび自分を苦しめる病には備える。
私たちの魂にも、いわば病気のため任務を外れている部分があり、そこには治療を施さなければならない。
私が閑暇の中で何をしているか。自分の潰瘍を治している。
もし私が、腫れた足や、青黒く変色した手、縮んだ脚の枯れた腱を君に見せたなら、君は私が一つの場所に横たわり、自分の病をいたわることを許すだろう。
だが、私が君に見せられないこの病は、それよりも大きい。
胸の奥そのものに膿がたまり、膿瘍ができている。
褒めないでくれ。頼むから、褒めないでくれ。
こう言わないでほしい。
「なんと偉大な人だろう。すべてを軽蔑し、人間の生活の狂気を断罪して、そこから逃れたのだ」
私が断罪したのは、自分自身だけである。
進歩するために、私を訪ねたいと思う必要はない。
ここから何か助けを得られると期待しているなら、君は間違っている。
ここに住んでいるのは、医者ではなく病人である。
むしろ、私のもとを去るときには、こう言ってもらいたい。
「私はあの人を幸福で、学識のある人だと思っていた。何かを聞けると思って耳をそばだてた。だが、期待を裏切られた。心を惹かれ、もう一度訪れたいと思うようなものは、何一つ見ず、何一つ聞かなかった」
君がそう感じ、そう語るなら、少しは進歩したことになる。
私の隠退を羨むより、許してもらいたい。
君は言う。
「セネカ、あなたは私に隠退を勧めるのですか。エピクロス派の言葉へ流れていくつもりですか」
私は君に閑暇を勧める。
だがそれは、君が捨ててきたものよりも、さらに大きく、美しいことを行うための閑暇である。
権力者たちの高慢な門をたたくこと。
子のない老人たちを、頭文字順に名簿へ並べること。
法廷で絶大な力を振るうこと。
そのような権勢は人の憎しみを招き、長続きせず、真価を量るなら卑しいものである。
ある者は、法廷での影響力によって、はるかに私を上回るだろう。
ある者は、軍務と、そこから得た地位によって私を上回る。
またある者は、自分のもとへ集まる庇護民の数によって私を上回る。*1
私が運命に勝てるのなら、ほかのすべての人に負けてもかまわない。
群衆の中では、私は運命に太刀打ちできない。
運命のほうが、味方を多く持っているからだ。
君がもっと早く、この方針に従う気になっていたらよかった。
死を目の前にしてから、幸福な生について論じずに済んだならよかった。
それでも、今からぐずぐずしてはいけない。
本来なら理性を信じて、余計で有害なものだと判断すべきだった多くのことを、私たちは今では経験を信じて、そう判断している。
出発が遅れ、速さによって失った時間を取り戻そうとする者のように、私たちも拍車をかけよう。
今の年齢は、この学びに最も適している。
この年齢は、もはや激しい泡立ちを収めた。
青年期の最初の熱の中で抑えがきかなかった悪徳も、この年齢がすでに鎮めた。
悪徳を完全に消し去るまで、この年齢にはあと多くが残っていない。
君は言う。
「人生の終わりに学んでいるそのことが、いつ役に立つのですか。いったい何のためになるのですか」
このためだ。
よりよい人間として、人生を去るためである。
健全な精神を得るのに、これ以上ふさわしい年齢はないと思ってよい。
多くの経験と、長く繰り返された過去への後悔によって自らを抑え、情念を和らげて、健全なものへたどり着いた年齢である。
今こそ、この善を得る時なのだ。
Quisquis senex ad sapientiam pervenit, annis pervenit.
老年になって知恵へ到達した者は、歳月によってそこへ到達したのである。
Vale.
*1 校訂について:この一文に対応するラテン語原文 “ille clientium turba. [cui in turba] Par esse non possum, plus habent gratiae” には、角括弧で示された “cui in turba” の校訂上の疑義がある(後世の挿入・写本の乱れの可能性)。この一節の解釈には揺れがあり、草案ではGummere訳(Loeb版、Perseus/Wikisource経由)が示す「運命は群衆の中でより多くの支持(味方)を得ている」という読みを採用し、「群衆の中では、私は運命に太刀打ちできない。運命のほうが、味方を多く持っているからだ」と訳出した。
LXVIII. SENECA LUCILIO SUO SALUTEM
[1] Consilio tuo accedo: absconde te in otio, sed et ipsum otium absconde. Hoc te facturum Stoicorum etiam si non praecepto, at exemplo licet scias; sed ex praecepto quoque facies: et tibi et cui voles approbaris.
[2] Nec ad omnem rem publicam mittimus nec semper nec sine ullo fine; praeterea, cum sapienti rem publicam ipso dignam dedimus, id est mundum, non est extra rem publicam etiam si recesserit, immo fortasse relicto uno angulo in maiora atque ampliora transit et caelo impositus intellegit, cum sellam aut tribunal ascenderet, quam humili loco sederit. Depone hoc apud te, numquam plus agere sapientem quam cum in conspectum eius divina atque humana venerunt.
[3] Nunc ad illud revertor quod suadere tibi coeperam, ut otium tuum ignotum sit. Non est quod inscribas tibi philosophiam ac quietem: aliud proposito tuo nomen impone, valetudinem et imbecillitatem vocato et desidiam. Gloriari otio iners ambitio est.
[4] Animalia quaedam, ne inveniri possint, vestigia sua circa ipsum cubile confundunt: idem tibi faciendum est, alioqui non deerunt qui persequantur. Multi aperta transeunt, condita et abstrusa rimantur; furem signata sollicitant. Vile videtur quidquid patet; aperta effractarius praeterit. Hos mores habet populus, hos imperitissimus quisque: in secreta irrumpere cupit.
[5] Optimum itaque est non iactare otium suum; iactandi autem genus est nimis latere et a conspectu hominum secedere. Ille Tarentum se abdidit, ille Neapoli inclusus est, ille multis annis non transit domus suae limen: convocat turbam quisquis otio suo aliquam fabulam imposuit.
[6] Cum secesseris, non est hoc agendum, ut de te homines loquantur, sed ut ipse tecum loquaris. Quid autem loqueris? quod homines de aliis libentissime faciunt, de te apud te male existima: assuesces et dicere verum et audire. Id autem maxime tracta quod in te esse infirmissimum senties.
[7] Nota habet sui quisque corporis vitia. Itaque alius vomitu levat stomachum, alius frequenti cibo fulcit, alius interposito ieiunio corpus exhaurit et purgat; ii quorum pedes dolor repetit aut vino aut balineo abstinent: in cetera neglegentes huic a quo saepe infestantur occurrunt. Sic in animo nostro sunt quaedam quasi causariae partes quibus adhibenda curatio est.
[8] Quid in otio facio? ulcus meum curo. Si ostenderem tibi pedem turgidum, lividam manum, aut contracti cruris aridos nervos, permitteres mihi uno loco iacere et fovere morbum meum: maius malum est hoc, quod non possum tibi ostendere: in pectore ipso collectio et vomica est. Nolo nolo laudes, nolo dicas, ‘o magnum virum! contempsit omnia et damnatis humanae vitae furoribus fugit’. Nihil damnavi nisi me.
[9] Non est quod proficiendi causa venire ad me velis. Erras, qui hinc aliquid auxili speras: non medicus sed aeger hic habitat. Malo illa, cum discesseris, dicas: ‘ego istum beatum hominem putabam et eruditum, erexeram aures: destitutus sum, nihil vidi, nihil audivi quod concupiscerem, ad quod reverterer’. Si hoc sentis, si hoc loqueris, aliquid profectum est: malo ignoscas otio meo quam invideas.
[10] ‘Otium’ inquis ‘Seneca, commendas mihi? ad Epicureas voces delaberis?’ Otium tibi commendo, in quo maiora agas et pulchriora quam quae reliquisti: pulsare superbas potentiorum fores, digerere in litteram senes orbos, plurimum in foro posse invidiosa potentia ac brevis est et, si verum aestimes, sordida.
[11] Ille me gratia forensi longe antecedet, ille stipendiis militaribus et quaesita per hoc dignitate, ille clientium turba. [cui in turba] Par esse non possum, plus habent gratiae: est tanti ab omnibus vinci, dum a me fortuna vincatur.
[12] Utinam quidem hoc propositum sequi olim fuisset animus tibi! utinam de vita beata non in conspectu mortis ageremus! Sed nunc quoque non moramur; multa enim quae supervacua esse et inimica credituri fuimus rationi, nunc experientiae credimus.
[13] Quod facere solent qui serius exierunt et volunt tempus celeritate reparare, calcar addamus. Haec aetas optime facit ad haec studia: iam despumavit, iam vitia primo fervore adulescentiae indomita lassavit; non multum superest ut exstinguat.
[14] ‘Et quando’ inquis ‘tibi proderit istud quod in exitu discis, aut in quam rem?’ In hanc, ut exeam melior. Non est tamen quod existimes ullam aetatem aptiorem esse ad bonam mentem quam quae se multis experimentis, longa ac frequenti rerum paenitentia domuit, quae ad salutaria mitigatis affectibus venit. Hoc est huius boni tempus: quisquis senex ad sapientiam pervenit, annis pervenit. Vale.
出典:The Latin Library(thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep7.shtml)。節番号[1]〜[14]、欠番なし。【11】に角括弧 “[cui in turba]” による校訂上の疑義が1箇所あり(後世の挿入・写本の乱れの可能性。上記注釈参照)。脱落記号(***等)・韻文引用は本書簡中には見当たらない。